Από το Ελληνικό ιδεώδες της ανδρείας, της αρετής και της ανιδιοτελούς προσφοράς στη σύγχρονη κοινωνία της αυτοπροβολής και του ακραίου ναρκισσισμού. Ποια πρότυπα παραδίδουμε σήμερα στις νέες γενιές του Ελληνισμού;
Κάποτε ο νέος Έλληνας αναζητούσε τα πρότυπά του στον Λεωνίδα, στον Σωκράτη, στους αγωνιστές του 1821 και σε εκείνους που τόλμησαν να υψωθούν πάνω από τον φόβο, την ιδιοτέλεια και την προσωπική τους ασφάλεια. Σήμερα ολοένα και συχνότερα τα πρότυπα κατασκευάζονται μέσα από τις οθόνες των κινητών τηλεφώνων και μετρώνται σε ακολούθους, προβολές και τραπεζικούς λογαριασμούς. Η αναγνωρισιμότητα βαφτίστηκε αξία, η επίδειξη επιτυχία και η ευκολία έγινε σχεδόν αυτοσκοπός. Μέσα σε αυτή την αντιστροφή μια από τις βαθύτερες έννοιες της Ελληνικής πνευματικής παράδοσης μοιάζει να υποχωρεί. Η Ηρωική Ηθική.
Πώς φτάσαμε από την εξύμνηση της ανδρείας και της αυτοθυσίας στην αποθέωση του ατομικού συμφέροντος; Πότε ο Έλληνας έπαψε να αναρωτιέται τι οφείλει να πράξει και άρχισε να σκέφτεται αποκλειστικά τι έχει να κερδίσει; Κυρίως όμως τι μέλλον μπορεί να οικοδομήσει ο Ελληνισμός όταν οι νέες γενιές διδάσκονται να κυνηγούν την επιτυχία χωρίς να έχουν διδαχθεί πρώτα την αξία της αρετής;
Για να απαντήσουμε χρειάζεται να επιστρέψουμε στις ρίζες της Ελληνικής ηθικής σκέψης. Εκεί όπου οι πρόγονοί μας αναζήτησαν κάτι βαθύτερο από την προσωπική ωφέλεια και την κοινωνική αναγνώριση. Την ελεύθερη και συνειδητή πράξη που αντλεί την αξία της όχι από την ανταμοιβή αλλά από το ίδιο το ηθικό της περιεχόμενο.
Από την αυγή της ιστορίας και την ανάπτυξη των πρώτων πολιτισμών γεννήθηκε η ανάγκη να δοθούν απαντήσεις σε θεμελιώδη ερωτήματα. Τι είναι σωστό να πράττει κανείς και τι οφείλει να αποφεύγει; Ποιο είναι το Καλό και ποιο το Κακό; Πάνω σε αυτά τα ερωτήματα οικοδομήθηκαν η Ηθική, οι κοινωνικοί κανόνες και ολόκληρα φιλοσοφικά συστήματα. Στον Ελληνικό πολιτισμό η αναζήτηση αυτή απέκτησε ιδιαίτερη πνευματική σημασία καθώς συνδέθηκε με την αρετή, τη δικαιοσύνη, την ελευθερία και τη θέση του Έλληνα μέσα στην πόλη και στην κοινωνία.
Στο πρώτο επίπεδο αυτής της αναζήτησης το Καλό ταυτίστηκε με όσα εξασφάλιζαν την επιβίωση, τη συνοχή και την ανάπτυξη της κοινότητας. Η δικαιοσύνη, η αλληλεγγύη και η συλλογική άμυνα θεωρήθηκαν αγαθά επειδή υπηρετούσαν το κοινό συμφέρον. Αντίστοιχα οι πράξεις που υπονόμευαν την κοινωνική συνοχή αντιμετωπίστηκαν ως επιζήμιες. Πρόκειται για μια μορφή ηθικής που βασίζεται πρωτίστως στην ωφελιμότητα όπου η συμπεριφορά αξιολογείται με κριτήριο τα αποτελέσματά της.
Η Ελληνική φιλοσοφική σκέψη ωστόσο δεν μπορούσε να περιοριστεί σε αυτή την αντίληψη. Αναζήτησε μια ανώτερη θεώρηση του Καλού που δεν θα εξαρτιόταν αποκλειστικά από το άμεσο προσωπικό ή συλλογικό όφελος. Στην αρχαία Ελληνική φιλοσοφία και ιδιαίτερα στην τραγική ποίηση η ηθική συνδέθηκε με την αρμονία, το μέτρο και την κοσμική τάξη. Η Ύβρις δεν αποτελούσε απλώς μια παράβαση ανθρώπινων νόμων αλλά διατάραξη μιας βαθύτερης ισορροπίας. Η Νέμεσις εξέφραζε την αποκατάσταση της τάξης που είχε παραβιαστεί.
Ακόμη όμως και σε αυτή την ανώτερη θεώρηση η πράξη μπορούσε να παραμένει συνδεδεμένη με κάποια μορφή ανταπόδοσης. Ο Έλλην μπορούσε να πράττει το Καλό προσδοκώντας την κοινωνική αναγνώριση, την εσωτερική γαλήνη, τη δικαίωση ή ακόμη και μια μεταφυσική ανταμοιβή. Η ηθική συμπεριφορά εξακολουθούσε με τον έναν ή τον άλλον τρόπο να εξαρτάται από το αποτέλεσμα. Η αναζήτηση μιας πράξης απαλλαγμένης από την ιδιοτέλεια οδηγεί σε μια διαφορετική φιλοσοφική αντίληψη.
Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η ιδιαίτερη σημασία της Ηρωικής Ηθικής. Μιας αντίληψης που τοποθετεί στο επίκεντρο την ελεύθερη βούληση, την ανιδιοτελή δράση και την υπέρβαση των προσωπικών ορίων. Στην ηρωική αντίληψη της ζωής ο Έλλην άνθρωπος δεν προσδιορίζεται αποκλειστικά από όσα αποκτά αλλά πρωτίστως από τις αξίες που επιλέγει να υπηρετήσει.
Η πράξη αποκτά αξία ανεξάρτητα από την ανταμοιβή της. Ο Έλληνας που ενσαρκώνει αυτό το ιδεώδες ενεργεί ελεύθερα επειδή αναγνωρίζει μέσα του ένα καθήκον που υπερβαίνει το ατομικό του συμφέρον. Δεν αναζητά απαραίτητα το κέρδος, την αναγνώριση ή τη βεβαιότητα της επιτυχίας. Η ίδια η πράξη ως συνειδητή έκφραση της ελεύθερης βούλησής του αποκτά αυτοτελή ηθική σημασία.
Αυτή είναι η έννοια της μη ανταποδοτικής ή «άσκοπης δράσης» όπως αποδίδεται στη συγκεκριμένη φιλοσοφική προσέγγιση. Ο όρος δεν υποδηλώνει μια πράξη χωρίς νόημα ή προσανατολισμό αλλά μια δράση που δεν πραγματοποιείται ως μέσο προσωπικής ανταμοιβής. Ο ήρωας δεν αγωνίζεται επειδή γνωρίζει ότι θα νικήσει ούτε θυσιάζεται επειδή προσδοκά κάποιο αντάλλαγμα. Επιλέγει να υπηρετήσει μια αξία ακόμη και όταν το τίμημα μπορεί να είναι η ίδια του η ζωή.
Αυτή τη βαθύτερη αντίληψη του ηρωισμού ανέδειξε με ξεχωριστή πνευματική δύναμη και ο μεγάλος Έλληνας φιλόλογος και διανοητής Ιωάννης Συκουτρής (1901–1937), μέσα από το έργο του «Η Ηρωική Αντίληψις της Ζωής». Για τον Συκουτρή ο ηρωικός βίος δεν προσδιορίζεται από την εξωτερική επιτυχία αλλά από τον αδιάκοπο αγώνα, την εσωτερική υπέρβαση και την προσήλωση σε αξίες που ξεπερνούν το ατομικό συμφέρον. Ο ηρωικός χαρακτήρας δεν διαμορφώνεται μέσα στην ευκολία και στην αναζήτηση της ανταμοιβής αλλά μέσα από τη συνειδητή αποδοχή της δοκιμασίας. Πρόκειται για μια πνευματική παρακαταθήκη που αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σημερινή εποχή, όταν η επιτυχία ταυτίζεται ολοένα περισσότερο με την υλική ευημερία και τη δημόσια αναγνώριση.
Η Ελληνική παράδοση προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αντίληψης. Ο Ηρακλής μέσα από τους άθλους και τις δοκιμασίες του συμβολίζει την υπέρβαση των ανθρώπινων ορίων και την πορεία προς μια ανώτερη κατάσταση ύπαρξης. Ο Λεωνίδας και οι υπερασπιστές των Θερμοπυλών αποτελούν ιστορικό σύμβολο της συνειδητής αποδοχής της θυσίας για το καθήκον. Στους αγώνες του Ελληνισμού από την Επανάσταση του 1821 μέχρι τις νεότερες εθνικές δοκιμασίες συναντούμε Έλληνες που επέλεξαν να αγωνιστούν χωρίς καμία εγγύηση προσωπικής σωτηρίας ή επιτυχίας.
Η ηρωική στάση δεν ταυτίζεται αποκλειστικά με το πεδίο της μάχης. Στην ίδια ηθική αντίληψη μπορεί να ενταχθεί κάθε συνειδητή πράξη ανιδιοτελούς προσφοράς όταν ο Έλληνας υπερβαίνει τον φόβο, την ιδιοτέλεια και την ανάγκη προσωπικής επιβεβαίωσης. Στην Ορθόδοξη χριστιανική παράδοση η ελεύθερη αποδοχή της θυσίας και η έμπρακτη υπηρεσία προς τον συνάνθρωπο αποτελούν κεντρικά στοιχεία μιας ζωής που δεν εξαντλείται στην αναζήτηση υλικής ανταμοιβής. Η προσφορά προς την πατρίδα, την οικογένεια και την κοινωνία αποκτά έτσι βαθύτερο ηθικό περιεχόμενο.
Ο ήρωας επομένως δεν είναι απλώς ο ισχυρός ή ο γενναίος. Είναι πρωτίστως ο ελεύθερος Έλληνας που δεν επιτρέπει στο συμφέρον να καθορίζει ολοκληρωτικά τις επιλογές του. Εκείνος που μπορεί να σταθεί απέναντι στον φόβο, στις πιέσεις και στις προσωπικές του αδυναμίες χωρίς να εγκαταλείπει τις αρχές του. Αυτή ακριβώς η ελευθερία αποτελεί τον πυρήνα του Ελληνικού ηρωικού ιδεώδους.
Αν μεταφέρουμε αυτή τη φιλοσοφική θεώρηση στη σημερινή Ελληνική πραγματικότητα η αντίθεση γίνεται εντυπωσιακή. Ζούμε σε μια εποχή όπου σχεδόν κάθε δραστηριότητα αξιολογείται με όρους οικονομικής απόδοσης, προσωπικής προβολής και κοινωνικής αναγνωρισιμότητας. Η επιτυχία μετριέται ολοένα περισσότερο με την περιουσία, τη δημοσιότητα και την επιρροή. Έννοιες όπως το καθήκον, η αυταπάρνηση, η τιμή και η ανιδιοτελής προσφορά συχνά αντιμετωπίζονται ως ξεπερασμένες.
Η σύγχρονη καταναλωτική κοινωνία δεν περιορίζεται στο να διαμορφώνει τις οικονομικές μας συνήθειες. Επηρεάζει βαθύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ίδια την αξία του Έλληνα και τη σχέση του με το κοινωνικό σύνολο. Το άτομο ενθαρρύνεται να αναζητά διαρκώς περισσότερα για τον εαυτό του, να επιδιώκει την ευκολία και να αντιμετωπίζει κάθε προσπάθεια με το ερώτημα «τι θα κερδίσω;». Πρόκειται ουσιαστικά για την επικράτηση μιας ανταποδοτικής λογικής που η Ηρωική Ηθική επιχειρεί να υπερβεί.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύσσεται ένα ακόμη ανησυχητικό φαινόμενο. Ο ακραίος ναρκισσισμός που ενισχύεται από την κουλτούρα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Η διαρκής αυτοπροβολή, η εμμονή με την εξωτερική εικόνα και η ανάγκη επιβεβαίωσης μέσα από τα likes και τους ακολούθους μετατρέπουν σταδιακά την προσωπική αναγνώριση σε αυτοσκοπό. Ο νέος Έλληνας εκτίθεται καθημερινά σε ένα ψηφιακό περιβάλλον όπου η δημοσιότητα παρουσιάζεται ως επιτυχία και η κατασκευασμένη εικόνα συχνά αποκτά μεγαλύτερη σημασία από τον πραγματικό χαρακτήρα. Η ανάγκη να φαίνεται κανείς σημαντικός κινδυνεύει να υποκαταστήσει την προσπάθεια να γίνει πραγματικά άξιος.
Η αντίθεση με την Ηρωική Ηθική είναι βαθιά. Εκεί όπου ο ήρωας υπερβαίνει το εγώ του για να υπηρετήσει μια ανώτερη αξία, ο ακραίος ναρκισσισμός τοποθετεί το εγώ στο κέντρο των πάντων. Η ανιδιοτελής προσφορά παραχωρεί τη θέση της στην ανάγκη διαρκούς επιβεβαίωσης και η εσωτερική καλλιέργεια συχνά υποσκελίζεται από την εξωτερική εντύπωση. Το πρόβλημα δεν είναι η χρήση των κοινωνικών δικτύων αλλά η μετατροπή τους σε έναν αδιάκοπο διαγωνισμό αυτοπροβολής. Όταν αυτή η νοοτροπία παρουσιάζεται ως πρότυπο επιτυχίας στις νεότερες γενιές τότε κινδυνεύουμε να διαμορφώσουμε χαρακτήρες που εξαρτούν την αυτοεκτίμησή τους από το βλέμμα και την αποδοχή των άλλων.
Ο ήρωας αναζητά την υπέρβαση του εαυτού του. Ο νάρκισσος απαιτεί να περιστρέφονται τα πάντα γύρω από το πρόσωπό του.
Το πρόβλημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξετάσουμε τα πρότυπα που προβάλλονται στη σύγχρονη Ελληνική νεολαία. Ποιον καλούμε σήμερα έναν νέο Έλληνα να θαυμάσει; Τον επιστήμονα που αφιερώνει τη ζωή του στην έρευνα, τον δάσκαλο που διαμορφώνει χαρακτήρες, τον στρατιωτικό που υπηρετεί την πατρίδα, τον εργαζόμενο που αγωνίζεται με αξιοπρέπεια ή εκείνον που συγκεντρώνει εκατομμύρια προβολές επιδεικνύοντας έναν τρόπο ζωής χωρίς ουσιαστικό περιεχόμενο;
Δεν είναι η τεχνολογία ο εχθρός ούτε κάθε σύγχρονος δημιουργός περιεχομένου αρνητικό πρότυπο. Το πραγματικό ζήτημα βρίσκεται στα χαρακτηριστικά που επιβραβεύει η κοινωνία μας και στις αξίες που παρουσιάζει ως άξιες μίμησης. Όταν η δημοσιότητα γίνεται σημαντικότερη από την προσφορά και η εξωτερική εικόνα υπερισχύει του χαρακτήρα τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε την ικανότητα να αναγνωρίζουμε το πραγματικό μεγαλείο της Ελληνικής ψυχής.
Μια κοινωνία που αποθεώνει τον εύκολο πλουτισμό, την επίδειξη και την ατομική καταξίωση με κάθε τίμημα δεν μπορεί ταυτόχρονα να απαιτεί από τους νέους Έλληνες ανιδιοτέλεια, θάρρος και αίσθηση καθήκοντος. Δεν μπορεί να τους διδάσκει καθημερινά ότι το χρήμα αποτελεί το μέτρο της επιτυχίας και στη συνέχεια να απορεί γιατί υποχωρούν τα ιδανικά. Τα πρότυπα δεν διαμορφώνονται μόνο μέσα στις σχολικές αίθουσες αλλά κυρίως μέσα από όσα μια κοινωνία επιλέγει να θαυμάζει.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι ότι έπαψαν να υπάρχουν άξιοι Έλληνες. Είναι ότι συχνά έπαψαν να αποτελούν τα πρότυπα που προβάλλονται.
Η Ηρωική Ηθική αντιπροτείνει μια διαφορετική αντίληψη ζωής. Δεν αρνείται την ατομική δημιουργία, την ευημερία ή την προσωπική πρόοδο. Αρνείται όμως να αναγνωρίσει το ατομικό συμφέρον ως το ανώτατο κριτήριο της ύπαρξης. Υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν εξαντλείται στη δυνατότητα να αποκτούμε όσα επιθυμούμε αλλά εκφράζεται και στην ικανότητά μας να επιλέγουμε συνειδητά τον δύσκολο δρόμο όταν αυτός υπηρετεί κάτι ανώτερο.
Η αναγέννηση του Ελληνισμού δεν μπορεί να περιοριστεί σε οικονομικούς δείκτες, πολιτικές εξαγγελίες ή επικλήσεις ενός ένδοξου παρελθόντος. Προϋποθέτει την αναγέννηση του Ελληνικού χαρακτήρα και την επαναφορά αξιών που καλλιεργούν την ευθύνη, την ελευθερία, την αρετή και την προσφορά. Ένα Έθνος δεν μπορεί να στηριχθεί μόνο στην υλική του ισχύ όταν έχει αποδυναμωθεί η πνευματική και ηθική συνοχή των ανθρώπων του.
Ο Ελληνικός πολιτισμός δεν μας κληροδότησε μόνο μνημεία, φιλοσοφικά συγγράμματα και ιστορικές νίκες. Μας κληροδότησε έναν τρόπο να αντιλαμβανόμαστε τη ζωή ως πεδίο διαρκούς δοκιμασίας, δημιουργίας και υπέρβασης. Έναν τρόπο σκέψης όπου ο Έλλην άνθρωπος δεν μετριέται αποκλειστικά από όσα κατέχει αλλά και από όσα είναι πρόθυμος να προσφέρει.
Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας. Να ξαναδώσουμε στη νέα Ελληνική γενιά πρότυπα που δεν θα την εκπαιδεύουν απλώς να επιτυγχάνει αλλά θα την εμπνέουν να αποκτήσει χαρακτήρα, να σκέφτεται ελεύθερα και να αναλαμβάνει ευθύνη απέναντι στον εαυτό της, στην κοινωνία και στην πατρίδα. Να μάθει ότι η αξία του Έλληνα δεν βρίσκεται μόνο σε όσα κατακτά αλλά κυρίως στις αρχές που αρνείται να προδώσει.
Η πραγματική παρακμή ενός Έθνους δεν αρχίζει όταν χάνει τον πλούτο ή την ισχύ του. Αρχίζει όταν παύει να αναγνωρίζει την αρετή, όταν η ιδιοτέλεια γίνεται κανόνας και όταν οι νέες γενιές μεγαλώνουν χωρίς ιδανικά ανώτερα από το προσωπικό τους συμφέρον.
Γιατί ο Ελληνισμός δεν χάνει το μέλλον του όταν παύει να γεννά ήρωες. Το χάνει όταν παύει να τους αναγνωρίζει και μαθαίνει στα παιδιά του να θαυμάζουν τα λάθος πρότυπα.
ΕΘΝΙΚΟ ΒΗΜΑ