Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Πες σήμερα τη λέξη «Εθνικισμός» σε μια παρέα και κοίταξε τις αντιδράσεις. Ο ένας θα μιλήσει για την Πατρίδα και την ιστορία της, ο άλλος θα θυμηθεί πολέμους, ένας τρίτος θα σηκώσει το δάχτυλο έτοιμος να παραδώσει μαθήματα πολιτικής ορθότητας. Κάπου εκεί η συζήτηση θα πάρει φωτιά, θα ακουστούν οι συνηθισμένοι χαρακτηρισμοί και στο τέλος όλοι θα φύγουν περισσότερο βέβαιοι για τις απόψεις τους απ’ όσο ήταν όταν κάθισαν στο τραπέζι. Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα. Πόσοι από αυτούς έχουν πραγματικά ασχοληθεί με την ιστορία της λέξης που τόσο εύκολα επικαλούνται ή καταδικάζουν;
Η Ιστορία έχει έναν περίεργο τρόπο να χαλάει τις βολικές βεβαιότητες. Δεν χωρά σε τηλεοπτικά παράθυρα ούτε υπακούει στις ανάγκες της εκάστοτε πολιτικής αντιπαράθεσης. Ο Εθνικισμός δεν εμφανίστηκε ξαφνικά κάποιο πρωινό του εικοστού αιώνα. Οι ρίζες του σύγχρονου φαινομένου βρίσκονται πολύ βαθύτερα, στην εποχή που οι ευρωπαϊκοί λαοί άρχισαν να διεκδικούν το δικαίωμα να καθορίζουν οι ίδιοι την πολιτική τους μοίρα.
Για αιώνες, εκατομμύρια άνθρωποι ζούσαν κάτω από αυτοκρατορίες και δυναστείες. Οι ηγεμόνες κληρονομούσαν θρόνους, τα σύνορα άλλαζαν με γάμους, πολέμους και συνθήκες, ενώ οι λαοί σπάνια είχαν λόγο για το ποιος θα τους κυβερνούσε. Ώσπου άρχισε να διαμορφώνεται μια διαφορετική αντίληψη. Ότι η ιστορική κοινότητα ενός λαού δεν αποτελεί ιδιοκτησία κανενός μονάρχη και ότι η πολιτική της τύχη δεν μπορεί να αποφασίζεται ερήμην της. Η εθνική αυτοδιάθεση έγινε ένα από τα μεγάλα αιτήματα της νεότερης εποχής.
Στην Ελληνική περίπτωση δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε μακρινά παραδείγματα. Το 1821 αποτελεί μια από τις σημαντικότερες εκφράσεις του αγώνα για εθνική ανεξαρτησία. Οι Έλληνες δεν περίμεναν να αποκτήσουν κράτος για να ανακαλύψουν την ιστορική τους ταυτότητα. Η γλώσσα, η πίστη, οι παραδόσεις, οι κοινότητες και η μνήμη των προηγούμενων γενεών είχαν διατηρήσει δεσμούς που ξεπερνούσαν τα σύνορα και τις διοικητικές διαιρέσεις. Η Επανάσταση έδωσε σε αυτή την ιστορική πραγματικότητα πολιτική και στρατιωτική έκφραση.
Φαντάσου για μια στιγμή έναν άνθρωπο των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα. Δεν έχει τηλεόραση, διαδίκτυο ή καθημερινή ενημέρωση για όσα συμβαίνουν εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά. Μπορεί να μην έχει ταξιδέψει ποτέ έξω από τον τόπο του. Κι όμως, αναγνωρίζει δεσμούς με ανθρώπους που δεν γνώρισε ποτέ προσωπικά. Μοιράζεται μαζί τους ιστορικές αναφορές, θρησκευτικές παραδόσεις, γλωσσικά στοιχεία και την προσδοκία μιας κοινής ελευθερίας. Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές της εθνικής συνείδησης. Η δυνατότητα ανθρώπων που δεν έχουν συναντηθεί ποτέ να αισθάνονται ότι ανήκουν σε μια ευρύτερη ιστορική κοινότητα.
Περνούν τα χρόνια και φτάνουμε στο 1916. Η Ευρώπη σπαράσσεται από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ελλάδα ζει τον Εθνικό Διχασμό και ένας πολιτικός στοχαστής, ο Αλέξανδρος Παπαναστασίου, καταπιάνεται με ένα θέμα που κάθε άλλο παρά εύκολο ήταν για την εποχή του. Δημοσιεύει τη μελέτη του «Ο Εθνικισμός», επιχειρώντας να εξετάσει τι συγκροτεί ένα Έθνος, πώς γεννιέται η εθνική συνείδηση και ποια είναι η σχέση της με την ελευθερία των λαών.
Ο Παπαναστασίου δεν αντιμετώπιζε το Έθνος σαν έναν κατάλογο χαρακτηριστικών που αρκεί να συμπληρώσει κανείς για να αποκτήσει εθνική ταυτότητα. Η γλώσσα είχε σημασία, όπως και η ιστορία, οι παραδόσεις και η κοινή ζωή. Όμως η πραγματικότητα ήταν πολύ πιο σύνθετη. Υπήρχαν λαοί που μιλούσαν την ίδια γλώσσα αλλά είχαν αναπτύξει διαφορετικές εθνικές συνειδήσεις. Υπήρχαν επίσης κοινωνίες με περισσότερες από μία γλώσσες, οι οποίες είχαν διαμορφώσει κοινή πολιτική ταυτότητα. Το Έθνος δεν μπορούσε να περιοριστεί σε έναν απλό γλωσσικό ή γεωγραφικό ορισμό.
Στη σκέψη του Παπαναστασίου ιδιαίτερη θέση κατείχε η σχέση ανάμεσα στην εθνική ανεξαρτησία και την πολιτική ελευθερία. Η απόκτηση ενός κράτους δεν αποτελούσε από μόνη της εγγύηση ότι οι πολίτες θα συμμετείχαν ουσιαστικά στη διακυβέρνησή του. Το εθνικό ζήτημα συνδεόταν με την κοινωνική οργάνωση, τη δημοκρατία και τη δυνατότητα ενός λαού να καθορίζει ο ίδιος το μέλλον του.
Ας μεταφερθούμε τώρα σε μια άλλη Ελλάδα. Σεπτέμβριος του 1945. Η γερμανική Κατοχή έχει τελειώσει, αλλά οι πληγές της χώρας παραμένουν ανοιχτές. Οι πολιτικές αντιπαραθέσεις είναι οξύτατες και η ελληνική κοινωνία προσπαθεί να σταθεί ξανά στα πόδια της. Στις 9 Σεπτεμβρίου, στον κινηματογράφο «Καπιτόλ» του Πειραιά, ο Δημήτριος Βεζανής εκφωνεί μια ομιλία για τον Εθνικισμό.
Ο Βεζανής προσεγγίζει το ζήτημα από διαφορετική αφετηρία. Στη δική του θεώρηση, το Έθνος δεν είναι απλώς μια ιστορική πραγματικότητα την οποία ο άνθρωπος αναγνωρίζει. Είναι μια συλλογική υπόθεση που απαιτεί συνειδητή συμμετοχή. Διακρίνει εκείνον που αποδέχεται την εθνική ιδέα από εκείνον που επιδιώκει να την κάνει πράξη. Η διαφορά, όπως την παρουσιάζει, βρίσκεται ανάμεσα στην απλή πεποίθηση και στην ενεργό στάση ζωής.
Στην ίδια ομιλία αναπτύσσει θέσεις για την κοινωνική δικαιοσύνη, την εργασία και την οργάνωση της εθνικής κοινότητας. Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι να απομονώσουμε μερικές φράσεις και να τις μετατρέψουμε σε συνθήματα. Είναι να κατανοήσουμε πώς ένας στοχαστής της εποχής συνέδεε την εθνική ιδέα με την καθημερινή κοινωνική και πολιτική ζωή.
Δύο διαφορετικοί άνθρωποι λοιπόν. Δύο διαφορετικές εποχές. Ο Παπαναστασίου γράφει μέσα στον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Βεζανής μιλά λίγο μετά τον Δεύτερο. Οι πολιτικές τους αντιλήψεις δεν ταυτίζονται και οι διαφορές τους σε ζητήματα εξουσίας και κοινωνικής οργάνωσης είναι ουσιαστικές. Κι όμως, η παράλληλη ανάγνωσή τους αποκαλύπτει πόσο ευρύτερη υπήρξε ιστορικά η συζήτηση για τον Εθνικισμό από εκείνη που συχνά διεξάγεται σήμερα.
Εδώ αξίζει να σταθούμε σε ένα ζήτημα που συχνά περνά απαρατήρητο. Είναι το Έθνος και το κράτος το ίδιο πράγμα; Αν ήταν, θα έπρεπε να δεχτούμε ότι η ιστορία ενός λαού αρχίζει την ημέρα που ιδρύεται το κράτος του και τελειώνει όταν αυτό παύει να υπάρχει. Κάτι τέτοιο όμως δύσκολα αντέχει στην ιστορική εξέταση.
Ο Ελληνισμός αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η ιστορική και πολιτισμική του παρουσία δεν αρχίζει το 1830, με την αναγνώριση της ανεξαρτησίας του Ελληνικού κράτους. Ούτε περιοριζόταν τότε στα σύνορα του νεοσύστατου βασιλείου. Ελληνικές κοινότητες υπήρχαν στην Κωνσταντινούπολη, στη Μικρά Ασία, στον Εύξεινο Πόντο, στην Αλεξάνδρεια και σε πολλά ακόμη μέρη. Άνθρωποι που ζούσαν μακριά από την Αθήνα διατηρούσαν δεσμούς με μια ευρύτερη ιστορική και πολιτισμική παράδοση.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το κράτος είναι περιττό. Κάθε άλλο. Η Πολιτεία οργανώνει την εκπαίδευση, την άμυνα, τη δικαιοσύνη και τους θεσμούς που επιτρέπουν σε μια κοινωνία να λειτουργεί. Όμως το Έθνος ως ιστορική κοινότητα δεν εξαντλείται στην εκάστοτε κυβέρνηση ή στη διοικητική δομή μιας συγκεκριμένης εποχής. Η κυβέρνηση αλλάζει, οι νόμοι μεταβάλλονται, τα πολιτεύματα εξελίσσονται. Η ιστορική μνήμη και η πολιτισμική συνέχεια ακολουθούν διαφορετικούς, συχνά πολύ μεγαλύτερους χρονικούς ορίζοντες.
Και φτάνουμε στο σήμερα. Σε έναν κόσμο όπου οι πληροφορίες ταξιδεύουν μέσα σε δευτερόλεπτα, οι οικονομίες αλληλοεξαρτώνται και οι κοινωνίες αλλάζουν με ταχύτητα που προηγούμενες γενιές δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν. Η συζήτηση για την εθνική ταυτότητα δεν έχει εξαφανιστεί. Αντιθέτως, επιστρέφει με νέα ερωτήματα. Πώς διατηρείται μια ιστορική παράδοση χωρίς να μετατρέπεται σε μουσειακό έκθεμα; Πώς συνδυάζεται η συλλογική ταυτότητα με την προσωπική ελευθερία; Πώς μπορεί ένας λαός να συμμετέχει στον σύγχρονο κόσμο χωρίς να χάνει τη δυνατότητα να αποφασίζει για τις υποθέσεις του;
Δεν υπάρχουν εύκολες απαντήσεις. Υπάρχει όμως κάτι που μπορούμε να κάνουμε πριν αρχίσουμε να μοιράζουμε πολιτικές ταμπέλες. Να διαβάσουμε. Να συγκρίνουμε. Να αναζητήσουμε τι πραγματικά έγραψαν άνθρωποι που ασχολήθηκαν σοβαρά με αυτά τα ζητήματα, ακόμη κι όταν διαφωνούμε με τις θέσεις τους.
Γιατί η ιστορική γνώση δεν απαιτεί από τον αναγνώστη να συμφωνήσει με τον Παπαναστασίου ή τον Βεζανή. Του δίνει όμως τη δυνατότητα να κατανοήσει τις ιδέες τους και να διαμορφώσει τη δική του άποψη.
Η εθνική συνείδηση, άλλωστε, δεν αποτελεί μόνο αντικείμενο πολιτικής θεωρίας. Συναντάται στις οικογενειακές αφηγήσεις, στη γλώσσα που περνά από γενιά σε γενιά, στα τραγούδια, στις παραδόσεις, στις τοπικές κοινότητες, στην προσπάθεια να μη χαθούν όσα κληρονομήθηκαν από το παρελθόν. Είναι μια σχέση με την ιστορία που μπορεί να εκφράζεται με διαφορετικούς τρόπους και να αποκτά διαφορετικό πολιτικό περιεχόμενο.
Από τον Παπαναστασίου του 1916 μέχρι τον Βεζανή του 1945, ο Εθνικισμός αποτέλεσε αντικείμενο διαφορετικών θεωρητικών προσεγγίσεων, πολιτικών συγκρούσεων και ιστορικών ερμηνειών. Η ίδια λέξη χρησιμοποιήθηκε για να περιγράψει αντιλήψεις που άλλοτε συναντήθηκαν και άλλοτε συγκρούστηκαν.
Ίσως λοιπόν, την επόμενη φορά που θα ακουστεί η λέξη «Εθνικισμός» σε μια παρέα, να αξίζει να αφήσουμε για λίγο στην άκρη τις έτοιμες απαντήσεις.
Να ρωτήσουμε πρώτα τι εννοεί εκείνος που τη χρησιμοποιεί.
Γιατί ένας λαός που θέλει να γνωρίζει την ιστορία του δεν έχει ανάγκη από έτοιμα συμπεράσματα. Έχει ανάγκη από γνώση, μνήμη και ελεύθερη σκέψη.
- Αλέξανδρος Παπαναστασίου, «Ο Εθνικισμός», Επιθεώρησις των Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, τόμος Α΄, Σεπτέμβριος–Δεκέμβριος 1916. Αναδημοσίευση στο «Μελέτες, Λόγοι, Άρθρα», επιμέλεια Ξ. Λευκοπαρίδη, Αθήνα 1957, σ. 220–258.
https://www.sartzetakis.gr/thesis/thema2.html - Πάντειο Πανεπιστήμιο, ακαδημαϊκή μελέτη για τον Εθνικισμό του Αλέξανδρου Παπαναστασίου.
https://pandemos-api.panteion.gr/server/api/core/bitstreams/c56ef208-ed75-4f5c-b0bc-62ce376cdefe/content - «Η πολιτειολογία του Δημητρίου Βεζανή», με αναφορά στην ομιλία της 9ης Σεπτεμβρίου 1945 και στην εφημερίδα Εμπρός της 21ης Οκτωβρίου 1945.
https://kentrofi.gr/en/αρθρα-μελετεσ-blog/η-πολιτειολογία-του-δημητρίου-βεζανή - «Η δραστικότητα του έθνους. Θεωρητική και ιστορική διερεύνηση», με αποσπάσματα από τη μελέτη του Παπαναστασίου.
https://www.theseis.com/index.php?Itemid=113&catid=189&id=1728&option=com_content&view=article