Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Εδώ και δεκαετίες ακούγονται στον χριστιανικό κόσμο οι ίδιες περίπου διαμαρτυρίες. Η παραδοσιακή οικογένεια δοκιμάζεται, η θρησκευτική πίστη υποχωρεί από τη δημόσια ζωή και αξίες που διαμόρφωσαν ολόκληρους πολιτισμούς αντιμετωπίζονται ολοένα συχνότερα σαν ενοχλητικά απομεινάρια μιας άλλης εποχής. Η σεξουαλική επανάσταση άλλαξε τις αντιλήψεις για τις ανθρώπινες σχέσεις ενώ η αμφισβήτηση της παράδοσης απέκτησε σχεδόν χαρακτήρα κοινωνικής μόδας. Άλλοι βλέπουν πρόοδο και απελευθέρωση. Εγώ βλέπω έναν δυτικό πολιτισμό που κινδυνεύει να χάσει την επαφή με τις ρίζες του χωρίς καν να αντιλαμβάνεται τι ακριβώς εγκαταλείπει.
Οι περισσότεροι περιορίζονται στο γνωστό «πού καταντήσαμε». Κάποιοι καταγγέλλουν τις κυβερνήσεις, άλλοι περιμένουν από μια εκλογική νίκη να διορθώσει όσα άλλαξαν μέσα σε μισό αιώνα. Λες και οι κοινωνίες λειτουργούν σαν ηλεκτρικές συσκευές που τις βγάζεις από την πρίζα και τις επαναφέρεις στις εργοστασιακές ρυθμίσεις. Μόνο που οι κυβερνήσεις έρχονται και παρέρχονται ενώ οι ιδέες που ριζώνουν στην παιδεία, στον πολιτισμό και στην καθημερινή ζωή μπορούν να καθορίζουν ολόκληρες γενιές. Για να καταλάβουμε λοιπόν πώς φτάσαμε ως εδώ χρειάζεται να κοιτάξουμε πέρα από τα κοινοβουλευτικά έδρανα.
Στο σημείο αυτό συναντάμε τον λεγόμενο Πολιτιστικό Μαρξισμό. Ο όρος περιγράφει στη σύγχρονη πολιτική αντιπαράθεση την επιρροή μαρξιστικών και νεομαρξιστικών προσεγγίσεων πέρα από την οικονομία. Στην εκπαίδευση, στην τέχνη, στη γλώσσα και στις κοινωνικές σχέσεις. Δεν αποτέλεσε την επίσημη ονομασία κάποιας ενιαίας ιστορικής σχολής. Οι ιδέες όμως που βρίσκονται πίσω από αυτή τη συζήτηση είναι υπαρκτές και αξίζουν σοβαρή εξέταση. Διότι μια κοινωνία δεν αλλάζει μόνο όταν αλλάζουν οι νόμοι της. Αλλάζει και όταν μεταβάλλεται ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τον κόσμο.
Για να ακολουθήσουμε αυτή τη διαδρομή πρέπει να επιστρέψουμε στη Γερμανία του Μεσοπολέμου. Το 1923 ιδρύεται στη Φρανκφούρτη το Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών με χρηματοδότηση του Φέλιξ Βάιλ. Η Ευρώπη προσπαθεί ακόμη να συνέλθει από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο ενώ η Ρωσική Επανάσταση έχει ήδη ανατρέψει μια αυτοκρατορία. Ο Μαρξισμός εξαπλώνεται ως πολιτική και φιλοσοφική δύναμη αλλά οι επαναστατικές προσδοκίες δεν έχουν πραγματοποιηθεί στις βιομηχανικές κοινωνίες της Δύσης.
Στο Ινστιτούτο συνδέονται σημαντικοί διανοούμενοι όπως ο Μαξ Χορκχάιμερ, ο Τέοντορ Αντόρνο, ο Έριχ Φρομ, ο Χέρμπερτ Μαρκούζε, ο Φρίντριχ Πόλοκ και ο Λέο Λέβενταλ. Στον ευρύτερο πνευματικό του κύκλο συναντάμε επίσης τον Βάλτερ Μπένγιαμιν. Αρκετοί προέρχονταν από εβραϊκές οικογένειες και η άνοδος του ναζισμού θα τους οδηγήσει στην εξορία. Το Ινστιτούτο θα συνεχίσει το έργο του στις Ηνωμένες Πολιτείες από το 1934.
Η περίφημη Σχολή της Φρανκφούρτης έφερε στο προσκήνιο μια διαφορετική αντίληψη για την κοινωνική σύγκρουση. Η οικονομία και η πάλη των τάξεων δεν αρκούσαν πλέον για να ερμηνεύσουν την ανθρώπινη συμπεριφορά. Ο πολιτισμός, η ψυχολογία, η οικογένεια και η καθημερινή ζωή αποκτούσαν κεντρική θέση στην ανάλυση. Οι κοινωνικοί θεσμοί δεν αντιμετωπίζονταν απλώς ως κληρονομημένες πραγματικότητες αλλά ως δομές που μπορούσαν να αναπαράγουν σχέσεις εξουσίας.
Ο Χορκχάιμερ με το έργο του «Παραδοσιακή και Κριτική Θεωρία» το 1937 υποστήριξε μια προσέγγιση που δεν αρκείται στην περιγραφή της κοινωνίας αλλά εξετάζει και τη δυνατότητα μετασχηματισμού της. Ο Αντόρνο μελέτησε την πολιτιστική βιομηχανία και την επίδραση της μαζικής κουλτούρας στη σκέψη των ανθρώπων. Μαζί με τον Χορκχάιμερ έγραψαν τη «Διαλεκτική του Διαφωτισμού», ένα έργο που ασκεί βαθιά κριτική στον τρόπο με τον οποίο ο σύγχρονος ορθολογισμός μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό κυριαρχίας.
Ο Έριχ Φρομ στράφηκε στην ψυχολογία και στη σχέση ανάμεσα στον χαρακτήρα του ανθρώπου και στις κοινωνικές συνθήκες. Στο έργο του για την αυθεντία και την οικογένεια εξέτασε πώς οι οικογενειακές σχέσεις συνδέονται με την αποδοχή της εξουσίας. Ο Μαρκούζε προχώρησε ακόμη περισσότερο συνδέοντας την κοινωνική κριτική με τη σεξουαλικότητα, τις ανθρώπινες ανάγκες και τη δυνατότητα ριζικής αλλαγής των αξιών. Στον «Μονοδιάστατο Άνθρωπο» του 1964 περιέγραψε μια κοινωνία όπου η κατανάλωση και η τεχνολογία μπορούν να περιορίζουν την ανεξάρτητη σκέψη. Αργότερα υποστήριξε τα νεανικά κινήματα αμφισβήτησης που συγκλόνισαν τη Δύση.
Οι ίδιοι οι διανοούμενοι της Φρανκφούρτης δεν συμφωνούσαν πάντοτε μεταξύ τους. Ο Αντόρνο αντιμετώπιζε με επιφυλακτικότητα πλευρές του φοιτητικού ριζοσπαστισμού ενώ ο Μαρκούζε συνδέθηκε στενότερα μαζί του. Η κοινή τους κληρονομιά όμως άφησε ισχυρό αποτύπωμα στη μελέτη των θεσμών και του πολιτισμού.
Τι ειρωνεία αλήθεια! Οι θεωρίες που έθεσαν στο εδώλιο την παράδοση, την οικογένεια και τη θρησκευτική πίστη απέκτησαν με τη σειρά τους τους δικούς τους αφοσιωμένους υπερασπιστές. Η αμφισβήτηση παρουσιάζεται ως ύψιστη πνευματική αρετή όταν στρέφεται εναντίον των θεμελίων του δυτικού πολιτισμού. Όταν όμως το ερώτημα αντιστρέφεται και η ίδια η Κριτική Θεωρία καλείται να δώσει εξηγήσεις για τις παραδοχές και τις αντιφάσεις της, η περίφημη ανεκτικότητα ορισμένων σύγχρονων θιασωτών της δοκιμάζεται. Πόση ελευθερία σκέψης χωρά τελικά σε μια αντίληψη που απαιτεί να αμφισβητούνται τα πάντα εκτός από τις δικές της βεβαιότητες;
Ο πολιτισμός που κληρονομήσαμε δεν οικοδομήθηκε μέσα σε ένα πανεπιστημιακό αμφιθέατρο ούτε μπορεί να διαγράφεται με μια μονοκονδυλιά επειδή κάποια θεωρία ανακάλυψε πίσω από κάθε παράδοση μια σχέση εξουσίας. Χρειάστηκαν αιώνες ιστορίας, πίστης, δημιουργίας και ανθρώπινων θυσιών για να διαμορφωθεί. Είναι τουλάχιστον προκλητικό να παρουσιάζεται η αποδόμησή του ως αυτονόητη πρόοδος ενώ η υπεράσπισή του βαφτίζεται οπισθοδρόμηση.
Στην ίδια ευρύτερη ιστορία του δυτικού Μαρξισμού συναντάμε τον Αντόνιο Γκράμσι. Ο Ιταλός διανοούμενος, που πέθανε το 1937 έχοντας περάσει χρόνια στις φυλακές του φασιστικού καθεστώτος, ανέπτυξε την έννοια της πολιτισμικής ηγεμονίας. Κατά τον Γκράμσι η εξουσία δεν διατηρείται αποκλειστικά με την αστυνομία, τον στρατό ή τους νόμους. Στηρίζεται και στη συναίνεση που διαμορφώνεται μέσα στην κοινωνία. Το σχολείο, ο Τύπος, η διανόηση και οι πολιτισμικοί θεσμοί συμμετέχουν στη διαμόρφωση όσων θεωρούνται φυσιολογικά και αυτονόητα.
Η σημασία αυτής της σκέψης είναι τεράστια. Δεν χρειάζεται πάντοτε να κατακτήσεις την κυβέρνηση για να επηρεάσεις μια κοινωνία. Μπορείς πρώτα να επηρεάσεις τις αντιλήψεις της. Το παιδί που μεγαλώνει σήμερα δέχεται καθημερινά μηνύματα από το σχολείο, την τηλεόραση και το κινητό του. Αύριο θα γίνει γονιός και θα μεταφέρει στα δικά του παιδιά όσα έμαθε να θεωρεί αυτονόητα. Η πολιτισμική επιρροή μπορεί έτσι να αποδειχθεί πολύ πιο ανθεκτική από μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο Γκράμσι δεν υπήρξε μέλος της Σχολής της Φρανκφούρτης αλλά η θεωρία του αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της συζήτησης για τη σχέση πολιτισμού και πολιτικής.
Στην ίδια περίοδο δραστηριοποιήθηκε και ο Βίλχελμ Ράιχ. Γεννημένος σε εβραϊκή οικογένεια της τότε Αυστροουγγαρίας προσπάθησε να συνδυάσει την ψυχανάλυση του Φρόιντ με τον Μαρξισμό. Εξέτασε τη σεξουαλική καταπίεση και τη σχέση της με την πολιτική εξουσία ενώ το έργο του «Η σεξουαλικότητα στον πολιτισμικό αγώνα» του 1936 επηρέασε μεταγενέστερες συζητήσεις για τη σεξουαλική απελευθέρωση. Ο Ράιχ δεν ανήκε στον στενό κύκλο του Ινστιτούτου της Φρανκφούρτης αλλά κινήθηκε στο ευρύτερο πεδίο σύνδεσης μαρξιστικής θεωρίας και ψυχανάλυσης.
Η προσωπική του διαδρομή υπήρξε αντιφατική. Αργότερα ασχολήθηκε με την υποτιθέμενη οργονική ενέργεια και κατασκεύασε συσκευές που ισχυριζόταν ότι τη συγκέντρωναν. Οι αμερικανικές αρχές αμφισβήτησαν τους ισχυρισμούς του και οι δικαστικές περιπέτειες που ακολούθησαν τον οδήγησαν στη φυλακή όπου πέθανε το 1957. Η ιστορία του θυμίζει πως ακόμη και ένας άνθρωπος που παρουσιάζεται ως πρωτοπόρος μπορεί να καταλήξει σε θεωρίες χωρίς επιστημονική βάση. Αυτό δεν αναιρεί την επιρροή των πρώιμων ιδεών του.
Στη δεκαετία του 1960 οι πολιτισμικές συγκρούσεις αποκτούν νέα ένταση. Τα πανεπιστήμια αναστατώνονται, η νεολαία αμφισβητεί την προηγούμενη γενιά και η σεξουαλική επανάσταση μεταβάλλει βαθιά τις αντιλήψεις για τον γάμο και τις ανθρώπινες σχέσεις. Οι εξελίξεις αυτές συνδέθηκαν με την αντισύλληψη, τις οικονομικές μεταβολές και τα κοινωνικά κινήματα. Δεν υπήρξαν προϊόν ενός μοναδικού ιδεολογικού κέντρου. Οι θεωρίες όμως που είχαν αναπτυχθεί τις προηγούμενες δεκαετίες βρήκαν πλέον ένα πολύ ευρύτερο ακροατήριο.
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρέθηκε και η παραδοσιακή πατριαρχική οικογένεια. Διάφορα κοινωνικά και φεμινιστικά ρεύματα αμφισβήτησαν τις σχέσεις εξουσίας ανάμεσα στον άνδρα και στη γυναίκα. Η οικογένεια όμως δεν είναι μια ξεπερασμένη διοικητική υπηρεσία που περιμένει την επόμενη μεταρρύθμιση. Είναι μια κοινότητα ανθρώπων που μοιράζονται ευθύνες, χαρές και δυσκολίες. Ένας δεσμός που δημιουργήθηκε μέσα από αιώνες ανθρώπινης εμπειρίας και στηρίχθηκε στην αμοιβαία προσφορά των μελών του.
Ας μιλήσουμε επιτέλους για την Ελληνίδα της παραδοσιακής οικογένειας. Για εκείνη τη γυναίκα που ορισμένοι σύγχρονοι θεωρητικοί θα ήθελαν να χωρέσουν σε μια ψυχρή περιγραφή περί πατριαρχικής καταπίεσης. Τη μάνα που ξυπνούσε πριν χαράξει για να ετοιμάσει το σπίτι και ύστερα έπιανε δουλειά στο χωράφι, στο μαγαζί ή στο εργαστήριο. Τη σύντροφο που στεκόταν δίπλα στον άνδρα της στις δυσκολίες και τη γιαγιά που κρατούσε ενωμένες τρεις γενιές γύρω από το ίδιο τραπέζι. Αυτή η γυναίκα δεν ήταν κομπάρσος στην ιστορία της Ελληνικής οικογένειας. Ήταν από τους σπουδαιότερους πρωταγωνιστές της. Με τη δική της εργασία, την ευφυΐα και την αποφασιστικότητά της χτίστηκαν σπίτια, μεγάλωσαν παιδιά και διατηρήθηκαν ζωντανές παραδόσεις που διαφορετικά θα είχαν χαθεί.
Η Ελληνίδα της Πίνδου, η Σουλιώτισσα, η μάνα του ναυτικού που περίμενε μήνες ένα γράμμα και η χήρα που μεγάλωσε μόνη τα παιδιά της δεν χρειάζονται πιστοποιητικό χειραφέτησης από κανέναν. Η προσφορά τους είναι γραμμένη στην ίδια την ιστορία του Έθνους. Η μητρότητα δεν ήταν μια ταπεινωτική υποχρέωση αλλά για αμέτρητες γυναίκες μια βαθιά συνειδητή πράξη αγάπης, δημιουργίας και ευθύνης. Δίπλα στον άνδρα τους δεν στέκονταν ως διακοσμητικές παρουσίες αλλά ως σύντροφοι στον κοινό αγώνα της ζωής. Η δύναμη αυτής της οικογένειας δεν βρισκόταν στην αντιπαλότητα των δύο φύλων αλλά στη συνεργασία τους και στην αίσθηση ότι οι χαρές και οι δυσκολίες ανήκαν σε όλους.
Όποιος αναζητά την αξία της γυναίκας αποκλειστικά στην απόρριψη της οικογενειακής παράδοσης παραβλέπει ένα τεράστιο κομμάτι της δικής της ιστορίας. Η Ελληνίδα δεν χρειάζεται να αποκηρύξει τη μητρότητα για να σταθεί περήφανη στον κόσμο. Έχει κάθε λόγο να τιμά όσα δημιούργησαν οι γυναίκες πριν από αυτήν και κάθε ελευθερία να χαράξει τον δικό της δρόμο.
Σήμερα η αντιπαράθεση συνεχίζεται μέσα από τις συζητήσεις για το φύλο, την ταυτότητα και τα ατομικά δικαιώματα. Στο διαδίκτυο κυκλοφορούν κατάλογοι με δεκάδες ονομασίες σεξουαλικών προσανατολισμών και ταυτοτήτων ενώ ο περιβόητος αριθμός «72» αναπαράγεται σαν να αποτελεί κάποια επίσημη επιστημονική ταξινόμηση. Δεν αποτελεί. Εκείνο που με προβληματίζει είναι η τάση να μετατρέπεται κάθε νέα κοινωνική κατηγοριοποίηση σε αδιαπραγμάτευτη αλήθεια και κάθε διαφωνία σε ηθικό παράπτωμα. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν τίθεται υπό διαπραγμάτευση αλλά ούτε και η ελεύθερη σκέψη μπορεί να λειτουργεί με κατάλογο επιτρεπόμενων ερωτήσεων.
Ο άκρατος δικαιωματισμός, όταν αποσυνδέει την ελευθερία από την ευθύνη, κινδυνεύει να καταλήξει στο ακριβώς αντίθετο από εκείνο που διακηρύσσει. Να απαιτεί συμμόρφωση στο όνομα της απελευθέρωσης. Να θεωρεί προοδευτικό οτιδήποτε καινούργιο και ύποπτο οτιδήποτε κληρονομήσαμε. Λες και η ανθρώπινη ιστορία άρχισε χθες το πρωί με την τελευταία ανάρτηση στα κοινωνικά δίκτυα.
Ο Αμερικανός δημοσιογράφος Michael Walsh στο βιβλίο του «The Devil’s Pleasure Palace» του 2015 υποστηρίζει ότι η Κριτική Θεωρία συνέβαλε στην αποδυνάμωση της χριστιανικής παράδοσης, της κλασικής παιδείας και της πολιτισμικής αυτοπεποίθησης της Δύσης. Η προσέγγισή του είναι ανοιχτά πολεμική και αντιμετωπίζει τη σύγκρουση ως πολιτικό, ηθικό και πνευματικό ζήτημα. Η επιχειρηματολογία του δεν αποδεικνύει ότι όλες οι κοινωνικές αλλαγές προήλθαν από τη Φρανκφούρτη. Θέτει όμως ένα ερώτημα που αξίζει να απασχολήσει κάθε άνθρωπο ο οποίος ενδιαφέρεται για την ιστορική συνέχεια του πολιτισμού του.
Μπορεί μια κοινωνία να διατηρήσει την ταυτότητά της όταν μαθαίνει να αντιμετωπίζει τις ίδιες της τις ρίζες σαν εμπόδιο που πρέπει να ξεπεράσει;
Ας αφήσουμε όμως για λίγο τις πανεπιστημιακές αίθουσες και τα ογκώδη φιλοσοφικά συγγράμματα. Ο άνθρωπος που σηκώνεται χαράματα για να πάει στη δουλειά του δεν έχει διαβάσει υποχρεωτικά Χορκχάιμερ. Η μητέρα που αγωνιά για το μέλλον των παιδιών της πιθανότατα δεν γνωρίζει ούτε μία σελίδα από τον Μαρκούζε. Ζουν όμως μέσα σε μια κοινωνία όπου οι αντιλήψεις για την οικογένεια, τη θρησκεία και την προσωπική ευθύνη αλλάζουν διαρκώς. Καλούνται να αποφασίσουν τι θα διδάξουν στα παιδιά τους και ποιες αξίες θα κρατήσουν ζωντανές.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται για μένα η ουσία της πολιτισμικής αντιπαράθεσης. Δεν αρκεί να καταγγέλλεις την αποδόμηση μιας παράδοσης αν δεν μπορείς να εξηγήσεις γιατί αυτή η παράδοση αξίζει να συνεχιστεί. Ούτε αρκεί να διακηρύσσεις την αγάπη σου για την οικογένεια αν στην πράξη αδιαφορείς για τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει. Είναι εύκολο να μιλάς για την αξία της μητρότητας από ένα τηλεοπτικό στούντιο. Δυσκολότερο να εξηγήσεις πώς θα μεγαλώσει ένα νέο ζευγάρι παιδιά με δύο μισθούς που εξανεμίζονται πριν τελειώσει ο μήνας. Είναι εύκολο να επικαλείσαι την ιστορική μνήμη στις επετείους. Δυσκολότερο να τη μεταδώσεις σε έναν νέο άνθρωπο με τρόπο που θα του κινήσει το ενδιαφέρον και θα τον κάνει να αναζητήσει μόνος του τις ρίζες του.
Η υπεράσπιση της παράδοσης λοιπόν δεν μπορεί να εξαντλείται σε νοσταλγία ούτε σε αγανακτισμένες αναρτήσεις. Χρειάζεται γνώση, συνέπεια και ζωντανό παράδειγμα. Το Έθνος και η Πατρίδα δεν διατηρούνται με συνθήματα που επαναλαμβάνουμε μηχανικά αλλά με όσα επιλέγουμε να δημιουργήσουμε και να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές.
Εδώ οφείλουμε να στρέψουμε το βλέμμα στην Ελλάδα.
Στον τόπο μας η Ορθοδοξία δεν υπήρξε απλώς μια θρησκευτική επιλογή που περιοριζόταν πίσω από την πόρτα του σπιτιού. Συνδέθηκε με τη γλώσσα, την τέχνη, τη μουσική και την ιστορική συνέχεια του Ελληνισμού. Από τα μοναστήρια και τις εκκλησίες των χωριών μέχρι τις μεγάλες στιγμές της εθνικής μας ιστορίας, η πίστη αποτέλεσε ουσιαστικό στοιχείο της συλλογικής μας ταυτότητας. Όχι επειδή κάθε Έλληνας υπήρξε υπόδειγμα χριστιανικής ζωής. Κάθε άλλο. Αλλά επειδή η Ορθοδοξία άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στον τρόπο με τον οποίο αυτός ο λαός έμαθε να ζει, να γιορτάζει, να πενθεί και να ελπίζει.
Το ίδιο ισχύει για την παραδοσιακή Ελληνική οικογένεια. Αποτέλεσε για γενιές Ελλήνων το πρώτο καταφύγιο στις δυσκολίες. Στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, στη μετανάστευση, στη φτώχεια και στις οικονομικές κρίσεις οι δεσμοί συγγένειας κράτησαν ανθρώπους όρθιους. Ακόμη και σήμερα πόσα νέα ζευγάρια δεν στηρίζονται στους παππούδες για να μεγαλώσουν τα παιδιά τους; Πόσοι ηλικιωμένοι δεν βρίσκουν μέσα στην οικογένεια τη φροντίδα που αδυνατεί να τους προσφέρει το κράτος;
Αυτά δεν είναι αφηρημένες κοινωνιολογικές θεωρίες. Είναι η ζωή μας.
Η Ελλάδα ασφαλώς δεν μπορεί να παραμείνει ακίνητη στον χρόνο. Ούτε χρειάζεται να φοβάται κάθε νέα ιδέα. Χρειάζεται όμως να γνωρίζει τι θέλει να διατηρήσει. Γιατί η πρόοδος χωρίς μνήμη μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε μια ατελείωτη φυγή από τον ίδιο μας τον εαυτό. Τότε ο άνθρωπος στην προσπάθειά του να απαλλαγεί από κάθε δεσμό κινδυνεύει να βρεθεί χωρίς κανένα σταθερό σημείο αναφοράς.
Δεν θέλω μια Ελλάδα που να αντιμετωπίζει την Ορθοδοξία σαν μουσειακό έκθεμα, την παραδοσιακή οικογένεια σαν ξεπερασμένη συνήθεια και την ιστορία της σαν μια ατελείωτη συλλογή ενοχών. Θέλω μια Ελλάδα που να γνωρίζει την κληρονομιά της, να τη μελετά, να τη σέβεται και να μπορεί να τη μεταδώσει στα παιδιά της χωρίς να αισθάνεται την ανάγκη να απολογηθεί γι’ αυτό.
Η πίστη δεν επιβάλλεται και η αγάπη για το Έθνος και την Πατρίδα δεν μετριέται με πιστοποιητικά. Ένας λαός όμως έχει δικαίωμα να προστατεύει την πολιτισμική του συνέχεια και να αρνείται την ιδέα πως οτιδήποτε κληρονόμησε από τους προγόνους του πρέπει πρώτα να αποδομηθεί για να θεωρηθεί σύγχρονος.
Ο πολιτισμικός αγώνας δεν διεξάγεται μόνο στις αίθουσες των πανεπιστημίων ή στα βιβλία της πολιτικής φιλοσοφίας. Διεξάγεται καθημερινά εκεί όπου ένας γονιός προσπαθεί να εξηγήσει στο παιδί του τι σημαίνει ευθύνη, εκεί όπου ένας δάσκαλος μεταδίδει την ιστορική γνώση, εκεί όπου μια οικογένεια αποφασίζει ποιες παραδόσεις θα συνεχίσει να τιμά.
Κάποτε εκείνο το παιδί θα μεγαλώσει και θα βρεθεί στη θέση του πατέρα ή της μητέρας. Τότε θα χρειαστεί να απαντήσει σε ένα ερώτημα πολύ πιο σημαντικό από οποιαδήποτε πολιτική αντιπαράθεση.
Τι παραλάβαμε από τους προηγούμενους και τι είμαστε διατεθειμένοι να παραδώσουμε στους επόμενους;
Γιατί το Έθνος δεν συνεχίζεται μόνο με σύνορα, σημαίες και επίσημες επετείους. Συνεχίζεται με ανθρώπους που θυμούνται, με οικογένειες που δημιουργούν, με κοινότητες που αντέχουν και με μια ζωντανή παράδοση που περνά από γενιά σε γενιά.
Αν κάποτε κοπεί αυτή η αλυσίδα, καμία οικονομική ανάπτυξη και κανένας εκσυγχρονισμός δεν θα μπορέσει να μας επιστρέψει όσα χάσαμε.
Πηγές και βιβλιογραφία
- Institut für Sozialforschung – History of the Institute for Social Research. Η ιστορία της ίδρυσης του Ινστιτούτου της Φρανκφούρτης, η ανάπτυξη της Κριτικής Θεωρίας και η εξορία στις ΗΠΑ.
https://www.ifs.uni-frankfurt.de/history.html - Stanford Encyclopedia of Philosophy – Antonio Gramsci. Αναλυτική παρουσίαση της πολιτισμικής ηγεμονίας, της κοινωνίας των πολιτών, του ρόλου των διανοουμένων και του «πολέμου θέσεων».
https://plato.stanford.edu/entries/gramsci/ - Antonio Gramsci – Selections from the Prison Notebooks (1971). Βασικό έργο για την πολιτισμική ηγεμονία και τη διαμόρφωση κοινωνικής συναίνεσης.
- Max Horkheimer – Traditional and Critical Theory (1937). Θεμελιώδες κείμενο της Κριτικής Θεωρίας.
- Max Horkheimer & Theodor W. Adorno – Dialectic of Enlightenment (1944/1947). Κριτική του Διαφωτισμού και ανάλυση της πολιτιστικής βιομηχανίας.
- Herbert Marcuse – One-Dimensional Man (1964). Ανάλυση της σύγχρονης βιομηχανικής κοινωνίας, της κατανάλωσης και των μηχανισμών κοινωνικής συμμόρφωσης.
- Erich Fromm – Studies on Authority and the Family (1936). Μελέτη της σχέσης οικογένειας, κοινωνικού χαρακτήρα και αυθεντίας.
- Wilhelm Reich – Die Sexualität im Kulturkampf (1936), γνωστό στα αγγλικά ως The Sexual Revolution. Σύνδεση της σεξουαλικής πολιτικής με την κοινωνική και πολιτική θεωρία.
- Michael Walsh – The Devil’s Pleasure Palace: The Cult of Critical Theory and the Subversion of the West (2015). Κριτική ερμηνεία της επίδρασης της Κριτικής Θεωρίας στον δυτικό πολιτισμό.