Γράφει ο Όμηρος Φωτιάδης
Οι ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν πρέπει να εκληφθούν ως μια ακόμη συνηθισμένη εκλογική αναμέτρηση μεταξύ Δημοκρατικών και Ρεπουμπλικανών. Η επικράτηση των Δημοκρατικών στη Γερουσία και στη Βουλή των Αντιπροσώπων σηματοδοτεί κατά την εκτίμησή μου την απαρχή μιας ευρύτερης πολιτικής αναδιατάξεως, οι συνέπειες της οποίας δύνανται να υπερβούν κατά πολύ τα όρια της αμερικανικής εσωτερικής πολιτικής. Διότι όταν μεταβάλλονται οι συσχετισμοί ισχύος στην Ουάσιγκτον, μεταβάλλονται αναπόφευκτα και οι προσδοκίες εκείνων που επιδιώκουν να επηρεάσουν τις διεθνείς εξελίξεις.
Αξιοσημείωτο είναι ότι οι Δημοκρατικοί κατόρθωσαν να επικρατήσουν χωρίς την παρουσία ενός ενιαίου και αδιαμφισβήτητου πολιτικού ηγέτη. Δεν πρόκειται για ασήμαντη λεπτομέρεια. Η απουσία ενός ισχυρού προσώπου στην κορυφή της παρατάξεως δημιουργεί ένα ιδιότυπο πολιτικό περιβάλλον στο οποίο διαφορετικές ιδεολογικές τάσεις και οργανωμένα συμφέροντα θα επιχειρήσουν να αποκτήσουν μεγαλύτερη επιρροή. Η εκλογική επικράτηση αποτελεί το πρώτο στάδιο. Η πραγματική δοκιμασία αρχίζει όταν οι νικητές καλούνται να μετατρέψουν την κοινοβουλευτική τους ισχύ σε συγκεκριμένη πολιτική.
Στις 3 Ιανουαρίου 2027 αρχίζει η νέα κοινοβουλευτική περίοδος ενώ κατά τις επόμενες εβδομάδες θα συγκροτηθούν οι επιτροπές του Κογκρέσου. Εκεί υπεισέρχεται ένας παράγοντας που συχνά παραγνωρίζεται. Η ουσιαστική πολιτική ισχύς δεν εξαντλείται στις δημόσιες τοποθετήσεις των βουλευτών και των γερουσιαστών. Ασκείται και μέσα από τις επιτροπές Εξωτερικών Υποθέσεων και Ενόπλων Δυνάμεων όπου εξετάζονται κρίσιμες πτυχές της αμερικανικής στρατηγικής. Η σύνθεσή τους, οι πολιτικές προτεραιότητες των μελών τους και οι σχέσεις τους με οργανωμένα δίκτυα συμφερόντων θα αποτελέσουν καθοριστικές παραμέτρους της νέας πραγματικότητος.
Παράλληλα η ανάδειξη μουσουλμάνων πολιτικών σε σημαντικά αξιώματα προσδίδει μια πρόσθετη διάσταση στις εξελίξεις. Η εκλογή του Abdul El-Sayed στη Γερουσία και η παρουσία του Zohran Mamdani στη δημαρχία της Νέας Υόρκης αποτυπώνουν τη μεταβολή της πολιτικής εκπροσωπήσεως στην αμερικανική κοινωνία. Δεν πρέπει ασφαλώς να συγχέεται η θρησκευτική ταυτότητα με τον πολιτικό ισλαμισμό ούτε όμως να παραμερίζεται η επιρροή και ο ρόλος της περίφημης Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Εκείνο που αποκτά ιδιαίτερη σημασία είναι η ενίσχυση διαφορετικών πολιτικών αντιλήψεων για τη Μέση Ανατολή και η δυνατότητα τρίτων κρατών να αναζητήσουν νέα πολιτικά ερείσματα.
Το Κατάρ αποτελεί χαρακτηριστική περίπτωση κράτους που έχει επενδύσει συστηματικά στην καλλιέργεια διεθνούς επιρροής. Μικρό σε έκταση, με τεράστιες όμως οικονομικές δυνατότητες και ένα εκτεταμένο πλέγμα διπλωματικών διασυνδέσεων κατόρθωσε να αποκτήσει ρόλο δυσανάλογο προς το γεωγραφικό του μέγεθος. Οι ιστορικές σχέσεις του με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, η στρατηγική του σύμπλευση με την Τουρκία και η οργανωμένη παρουσία εκπροσώπων συμφερόντων του στην Ουάσιγκτον δεν αποτελούν ασύνδετα γεγονότα. Συνθέτουν μια γεωπολιτική πραγματικότητα που χρήζει προσεκτικής εξετάσεως.
Η επιρροή ενός κράτους δεν περιορίζεται στις επίσημες διπλωματικές αποστολές. Επεκτείνεται σε πολιτικές διασυνδέσεις, οικονομικές σχέσεις, δημόσια διπλωματία και μηχανισμούς εκπροσωπήσεως συμφερόντων. Η διαδικασία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Αρχικώς καλλιεργούνται σχέσεις με πρόσωπα και θεσμούς. Στη συνέχεια διαμορφώνονται δίαυλοι επικοινωνίας και πολιτικής προσβάσεως. Τελικώς επιχειρείται η μετατροπή αυτής της προσβάσεως σε δυνατότητα επηρεασμού αποφάσεων. Υπό αυτό το πρίσμα θεωρώ ότι το Κατάρ θα επιδιώξει να ενισχύσει την παρουσία του στο νέο αμερικανικό πολιτικό περιβάλλον ιδιαιτέρως σε ζητήματα που αφορούν την εξωτερική πολιτική και την άμυνα. Η πραγματική έκταση μιας ενδεχόμενης επιρροής της Μουσουλμανικής Αδελφότητας στις κοινοβουλευτικές επιτροπές παραμένει προς διερεύνηση.
Η νέα αυτή πραγματικότητα αποκτά ιδιαίτερη σημασία και για το Ισραήλ. Επί δεκαετίες οι φιλοϊσραηλινές οργανώσεις διατηρούσαν ισχυρά πολιτικά ερείσματα στις Ηνωμένες Πολιτείες. Σήμερα όμως διαπιστώνεται μια αυξανόμενη διαφοροποίηση των αντιλήψεων για τη Μέση Ανατολή κυρίως στο εσωτερικό του Δημοκρατικού Κόμματος αλλά και του Ρεπουμπλικανικού όπου εντός του MAGA εκφράζεται εντόνως η άποψη περι μερικής απαγκίστρωσης των ΗΠΑ έναντι των Ισραηλινών συμφερόντων. Δεν πρόκειται κατ’ ανάγκην για κατάρρευση της παραδοσιακής φιλοϊσραηλινής επιρροής. Πρόκειται για την εμφάνιση ενός περισσότερο σύνθετου πεδίου ανταγωνισμού στο οποίο διαφορετικά οργανωμένα συμφέροντα επιχειρούν να διαμορφώσουν την αμερικανική πολιτική.
Η μεταβολή αυτή δεν περιορίζεται στις σχέσεις Ουάσιγκτον και Ισραήλ. Επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία αντιλαμβάνεται τις νέες δυνατότητες που δημιουργούνται. Οι Δημοκρατικοί δεν συγκροτούν ένα ενιαίο ιδεολογικό σώμα ούτε οι νεότερες πολιτικές τους τάσεις ταυτίζονται υποχρεωτικώς με τις παραδοσιακές θέσεις του κόμματος. Οι διαφοροποιήσεις στα κοινωνικά ζητήματα, στις αντιλήψεις περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων και κυρίως στη στάση έναντι της Μέσης Ανατολής δημιουργούν ένα πολιτικό περιβάλλον λιγότερο προβλέψιμο από εκείνο των προηγουμένων δεκαετιών.
Εδώ ακριβώς υπεισέρχεται η Τουρκία.
Η Άγκυρα δεν αντιμετωπίζει τις διεθνείς ανακατατάξεις ως απλός παρατηρητής. Διαθέτει μακρά εμπειρία στην αξιοποίηση των αντιθέσεων μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και στην αναζήτηση περιφερειακών πλεονεκτημάτων. Η στρατηγική συνεργασία της με το Κατάρ, οι σχέσεις της με πολιτικά ισλαμιστικά κινήματα και η επιδίωξη αναβαθμίσεως του ρόλου της στη Μέση Ανατολή συνθέτουν ένα υπόβαθρο που δεν δύναται να αγνοηθεί.
Κατά την προσωπική μου εκτίμηση το διάστημα μέχρι την πλήρη συγκρότηση των νέων αμερικανικών κοινοβουλευτικών επιτροπών ενδέχεται να αποτελέσει περίοδο αυξημένης γεωπολιτικής κινητικότητος. Η τουρκική ηγεσία γνωρίζει ότι οι πολιτικοί συσχετισμοί μεταβάλλονται και ότι οι νέες ισορροπίες δεν έχουν ακόμη αποκρυσταλλωθεί. Υπό αυτές τις συνθήκες δεν μπορεί να αποκλεισθεί η επιδίωξη δημιουργίας τετελεσμένων έναντι της Ελλάδος, της Κύπρου ή του Ισραήλ.
Δεν είναι η βεβαιότητα μιας επικείμενης κρίσεως που πρέπει να μας απασχολεί. Είναι η δυνατότητα ενός αναθεωρητικού κράτους να αξιοποιήσει το μεταβατικό διεθνές περιβάλλον προς όφελος των επιδιώξεών του. Διότι η γεωπολιτική ισχύς δεν αποτυπώνεται μόνο στις στρατιωτικές δυνατότητες. Αποτυπώνεται και στην ικανότητα επιλογής του κατάλληλου χρόνου για την άσκηση πιέσεως.
Η εσωτερική πολιτική κατάσταση του Ισραήλ προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα αβεβαιότητος. Οι αντιπαραθέσεις για τη μελλοντική στρατηγική του κράτους, οι προκλήσεις ασφαλείας και η επιδείνωση των σχέσεων με την Τουρκία δημιουργούν ένα περιβάλλον αυξημένων απαιτήσεων. Η Άγκυρα παρακολουθεί τις εξελίξεις αυτές γνωρίζοντας ότι κάθε εσωτερική δυσχέρεια ενός περιφερειακού ανταγωνιστή μπορεί να δημιουργήσει πρόσθετα περιθώρια κινήσεων.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συζήτηση για το μέλλον της αμερικανικής στρατιωτικής βοηθείας προς το Ισραήλ. Η υφιστάμενη συμφωνία προβλέπει υποστήριξη περίπου 3,8 δισεκατομμυρίων δολαρίων ετησίως μέχρι το 2028. Δεν έχει επιβεβαιωθεί η οριστική διακοπή της από το 2027. Ωστόσο η προοπτική σταδιακής ενισχύσεως της ισραηλινής στρατηγικής αυτονομίας παρουσιάζει ουσιαστικό ενδιαφέρον. Η οικονομική εξάρτηση από έναν ισχυρό σύμμαχο παρέχει δυνατότητες, συνεπάγεται όμως και περιορισμούς. Η επιδίωξη μεγαλύτερης αυτονομίας αποτελεί επομένως μια στρατηγική επιλογή με ευρύτερες συνέπειες.
Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ενισχύσει τη σημασία της συνεργασίας Ισραήλ, Ελλάδος και Κύπρου. Δεν πρόκειται για μια περιστασιακή διπλωματική σύμπραξη αλλά για μια σχέση που θεμελιώνεται σε κοινά συμφέροντα ασφαλείας, ενεργειακές προοπτικές και στην ανάγκη διατηρήσεως ισορροπιών στην Ανατολική Μεσόγειο. Παράλληλα ο κουρδικός παράγοντας εξακολουθεί να διαδραματίζει ιδιαίτερο ρόλο στους περιφερειακούς σχεδιασμούς. Η πιθανή περαιτέρω προσέγγιση του Ισραήλ με κουρδικές δυνάμεις θα μπορούσε να αποτελέσει πρόσθετο σημείο αντιπαραθέσεως με την Τουρκία.
Οι αμερικανικές εκλογές όμως δεν επηρεάζουν αποκλειστικά τη Μέση Ανατολή. Το εκλογικό πλήγμα που υπέστη το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα δημιουργεί σοβαρά ερωτήματα για τη μελλοντική δυναμική του κινήματος MAGA. Ένα πολιτικό ρεύμα που κατόρθωσε να αποκτήσει διεθνή ιδεολογική επιρροή βρίσκεται αντιμέτωπο με την ανάγκη επαναπροσδιορισμού της πολιτικής του στρατηγικής. Η εκλογική ήττα δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με οριστική κατάρρευση. Αποτελεί όμως μια δοκιμασία για τις πραγματικές αντοχές του κινήματος και για τις ευρωπαϊκές πολιτικές δυνάμεις που επένδυσαν στην πολιτική του επικράτηση.
Διότι άλλο είναι η ιδεολογική συγγένεια και άλλο η εξάρτηση από την εκλογική τύχη ενός προσώπου. Η πολιτική συγκρότηση δεν μπορεί να στηρίζεται αποκλειστικώς στην προσδοκία ότι ένας ισχυρός ηγέτης σε μια άλλη χώρα θα μεταβάλει αυτομάτως τις συνθήκες προς όφελος των ομοϊδεατών του.
Όσον αφορά τις σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Ρωσίας και την εξέλιξη του πολέμου στην Ουκρανία θεωρώ πρόωρη οποιαδήποτε κατηγορηματική πρόβλεψη. Οι νέοι κοινοβουλευτικοί συσχετισμοί, οι επιλογές της αμερικανικής προεδρίας και η πραγματική κατάσταση στο πεδίο των επιχειρήσεων συνθέτουν μια εξαιρετικά σύνθετη εξίσωση. Η περαιτέρω εξέλιξή της θα εξαρτηθεί από παράγοντες που δεν έχουν ακόμη αποκρυσταλλωθεί.
Υφίσταται όμως και μια άλλη γεωπολιτική παράμετρος η οποία αφορά αμεσότερα την ασφάλεια του Ελληνισμού. Αναφέρομαι στη Λιβύη και στην πιθανότητα περαιτέρω ενισχύσεως της τουρκικής στρατιωτικής παρουσίας στον συγκεκριμένο χώρο.
Πρόσφατα δημοσιεύματα αναφέρονται σε κατασκευή αεροπορικής εγκαταστάσεως στην Ανατολική Λιβύη με συμμετοχή τουρκικών εταιρειών. Παράλληλα διατυπώνονται ισχυρισμοί περί σχεδιαζόμενης εγκαταστάσεως 24 τουρκικών πολεμικών αεροσκαφών και περί μυστικής εγκρίσεως από τον Ντόναλντ Τραμπ. Οι τελευταίοι αυτοί ισχυρισμοί δεν έχουν επιβεβαιωθεί. Η ουσία ωστόσο βρίσκεται στη γεωστρατηγική σημασία μιας ενδεχόμενης τουρκικής αεροπορικής παρουσίας στον λιβυκό χώρο.
Η Κρήτη αποτελεί βασικό πυλώνα της ελληνικής αμυντικής διατάξεως και στρατηγικό σημείο της Ανατολικής Μεσογείου. Μια ουσιαστική αναβάθμιση των τουρκικών στρατιωτικών δυνατοτήτων στη Λιβύη θα μπορούσε να επηρεάσει τον συσχετισμό δυνάμεων στη θαλάσσια περιοχή νοτίως της νήσου. Δεν είναι μόνο η απόσταση που καθορίζει τη σημασία μιας στρατιωτικής εγκαταστάσεως. Είναι οι επιχειρησιακές δυνατότητες που προσφέρει, οι συμμαχίες που εξυπηρετεί και οι στρατηγικές επιδιώξεις στις οποίες εντάσσεται.
Η Τουρκία δεν περιορίζει τον αναθεωρητισμό της στο Αιγαίο. Επιχειρεί να διαμορφώσει μια ευρύτερη ζώνη γεωπολιτικής επιρροής από τη Μαύρη Θάλασσα και τη Μέση Ανατολή μέχρι τη Βόρεια Αφρική. Η Λιβύη αποτελεί σημαντικό τμήμα αυτού του σχεδιασμού. Η Ελλάδα δεν δύναται να αντιμετωπίζει τις εξελίξεις αυτές ως αποσπασματικά επεισόδια αποκομμένα από τη συνολική τουρκική στρατηγική.
Καταλήγοντας η εκλογική επικράτηση των Δημοκρατικών στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν συνιστά απλώς μια αλλαγή κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας. Δημιουργεί τις προϋποθέσεις για νέους πολιτικούς συσχετισμούς, νέες διεκδικήσεις επιρροής και ενδεχομένως μια διαφορετική προσέγγιση των αμερικανικών σχέσεων με τη Μέση Ανατολή.
Το Κατάρ θα επιχειρήσει να αξιοποιήσει τις νέες δυνατότητες. Η Τουρκία θα επιδιώξει να ενισχύσει τη γεωπολιτική της θέση. Το Ισραήλ θα αναζητήσει τρόπους διασφαλίσεως της στρατηγικής του αυτονομίας. Οι ευρωπαϊκές πολιτικές δυνάμεις θα υποχρεωθούν να επανεκτιμήσουν τη σημασία της αμερικανικής πολιτικής μεταβολής.
Το ουσιαστικό ερώτημα όμως αφορά την Ελλάδα και την Κύπρο.
Θα εξακολουθήσουμε να αντιμετωπίζουμε τις διεθνείς ανακατατάξεις ως γεγονότα που απλώς παρακολουθούμε ή θα αποκτήσουμε την πολιτική διορατικότητα να αντιλαμβανόμαστε εγκαίρως τις συνέπειές τους;
Διότι η εθνική ασφάλεια δεν διασφαλίζεται με την άκριτη εμπιστοσύνη στις προθέσεις τρίτων. Προϋποθέτει γνώση, ιστορική συνείδηση, αποτρεπτική ισχύ και πρωτίστως μια συνεκτική στρατηγική που δεν μεταβάλλεται ανάλογα με την εκλογική επικράτηση του ενός ή του άλλου πολιτικού σχηματισμού στην Ουάσιγκτον.
Η γεωπολιτική πραγματικότητα δεν προσαρμόζεται στις επιθυμίες μας. Διαμορφώνεται από τις πράξεις, τους συσχετισμούς ισχύος και την ικανότητα των κρατών να προβλέπουν τις μεταβολές του διεθνούς περιβάλλοντος.
Η Ιστορία δεν συγχωρεί πάντοτε εκείνους που αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα όταν αυτή έχει ήδη μεταβληθεί εις βάρος τους.
ΠΗΓΕΣ / ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ
Associated Press – Democrats win the US House and Senate
https://apnews.com/article/midterm-election-house-senate-democrats-republicans-trump-f126e12e05b579a327b98481c0ae2226
Associated Press – Calling control of Congress in the 2026 midterm elections
https://www.ap.org/the-definitive-source/behind-the-news/calling-control-of-congress-in-the-2026-midterm-elections/
CBS News – Abdul El-Sayed wins Michigan Senate election
https://www.cbsnews.com/news/michigan-2026-senate-el-sayed-rogers/
U.S. Congressional Research Service – U.S. Foreign Aid to Israel
https://www.congress.gov/crs_external_products/RL/PDF/RL33222/RL33222.45.pdf
U.S. Department of State – Ten-Year Memorandum of Understanding Between the United States and Israel
https://2017-2021.state.gov/ten-year-memorandum-of-understanding-between-the-united-states-and-israel/
DefenceMENA – Haftar, Jaghbub Air Base and Turkish Companies
https://defencemena.com/haftar-jaghbub-air-base-turkish-companies-egypt/