Γράφει η Αφροδίτη Παπαδοπούλου
Πολιτισμός, πρόοδος, δικαιώματα… Τι όμορφες λέξεις! Λέξεις που ακούγονται τόσο ευχάριστα που σχεδόν νιώθεις καλύτερος άνθρωπος και μόνο που τις προφέρεις. Ποιος θα μπορούσε άλλωστε να σταθεί απέναντι στον πολιτισμό, στην πρόοδο και στην ελευθερία; Κι όμως πίσω από αυτές τις καλοστολισμένες λέξεις κρύβεται ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα του σύγχρονου Δυτικού κόσμου και ιδιαίτερα της Ευρώπης. Γιατί άλλο πράγμα είναι η ελευθερία του ανθρώπου και άλλο να βαφτίζουμε κάθε επιθυμία δικαίωμα, κάθε κοινωνική αλλαγή πρόοδο και κάθε ηθικό φραγμό καταπίεση. Κάπου ανάμεσα στις μεγάλες διακηρύξεις και στα ατελείωτα χειροκροτήματα χάσαμε το μέτρο.
Εδώ και δεκαετίες η κουλτούρα και η μαζική πληροφόρηση επηρεάζονται από μεγάλα οικονομικά συμφέροντα και κέντρα ισχύος που γνωρίζουν πολύ καλά τη δύναμη των λέξεων. Η πρόοδος και τα ανθρώπινα δικαιώματα χρησιμοποιούνται πολλές φορές ως ασπίδες πίσω από τις οποίες προωθούνται κοινωνικές αλλαγές χωρίς να εξετάζονται σοβαρά οι συνέπειές τους. Όποιος συμφωνεί είναι σύγχρονος, φωτισμένος και προοδευτικός. Όποιος διαφωνεί είναι αναχρονιστικός, οπισθοδρομικός και καλό θα ήταν να σωπάσει για να μη χαλάει την ωραία ατμόσφαιρα. Φτάσαμε να θεωρούμε την ελεύθερη σκέψη δικαίωμα, αρκεί να μη σκέφτεσαι διαφορετικά από εκείνους που μοιράζουν τα πιστοποιητικά προόδου!
Ο μέσος Ευρωπαίος πιστεύει ότι κρατά ο ίδιος το τιμόνι της κοινωνίας του. Ο Γάλλος, ο Γερμανός, ο Έλληνας αισθάνονται πως συμμετέχουν στη διαμόρφωση του μέλλοντός τους, ενώ συχνά οι σημαντικότερες αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από την καθημερινότητά τους. Για δεκαετίες οι ευρωπαϊκές κοινωνίες αναλώνονται σε αντιπαραθέσεις για τις αμβλώσεις, τον γάμο των ομοφυλοφίλων, την ευθανασία και μια ατελείωτη παρέλαση νέων ατομικών δικαιωμάτων. Κάθε τόσο και μια καινούργια «κατάκτηση», κάθε τόσο και μια ακόμη μάχη στο όνομα της προόδου. Και όσο ο κατάλογος των δικαιωμάτων μεγαλώνει, τόσο μικραίνει η θέση της οικογένειας, της παράδοσης και της συλλογικής ευθύνης στη δημόσια συζήτηση. Η Ευρώπη γερνά, οι νέοι δυσκολεύονται να δημιουργήσουν οικογένεια, ολόκληρες κοινωνίες αγωνιούν για το αύριο και εμείς συνεχίζουμε να μετράμε την πρόοδο με το πόσα ακόμη δικαιώματα ανακηρύξαμε. Λες και η κοινωνία είναι ένας ατελείωτος κατάλογος απαιτήσεων και όχι άνθρωποι που πρέπει να μάθουν να ζουν μαζί!
Αυτός είναι ο άκρατος δικαιωματισμός που έχει κατακλύσει τη δημόσια ζωή. Μια αντίληψη που δεν αρκείται στην προστασία της προσωπικής ελευθερίας αλλά θέλει να μετατρέψει κάθε ατομική επιθυμία σε υπέρτατη αξία. Το «θέλω» έγινε σχεδόν ιερό, το «οφείλω» κατάντησε ύποπτο και η λέξη «θυσία» ακούγεται περίπου σαν προσβολή. Η οικογένεια, η κοινότητα, η πατρίδα και η συνέχεια των γενεών υποχωρούν μπροστά σε μια αντίληψη που αντιμετωπίζει τον άνθρωπο σαν να γεννήθηκε μόνος του και να μην οφείλει τίποτα σε κανέναν. Μόνο που οι κοινωνίες δεν χτίστηκαν με ατελείωτα «θέλω». Χτίστηκαν και με ανθρώπους που ήξεραν να λένε «πρέπει» ακόμη κι όταν αυτό τους κόστιζε.
Και κάπου εδώ μπαίνει στην εικόνα ο Έλληνας. Αυτός ο περίεργος άνθρωπος που ακούει καθημερινά για νέες ελευθερίες και μεγάλες κοινωνικές κατακτήσεις αλλά επιστρέφει το βράδυ στο σπίτι του με έναν μισθό που δεν φτάνει ούτε μέχρι τα μισά του μήνα. Του μιλούν για ευημερία ενώ προσπαθεί να πληρώσει το ρεύμα και για δικαιώματα την ώρα που αναρωτιέται αν θα καταφέρει να κρατήσει το σπίτι του. Τόσα δικαιώματα κατακτήσαμε και στο τέλος κοντεύουμε να χάσουμε το δικαίωμα να ζούμε αξιοπρεπώς! Κι όταν τολμήσει να αναρωτηθεί πού πηγαίνει αυτή η κοινωνία εμφανίζεται πάντα κάποιος πρόθυμος να του εξηγήσει ότι δεν έχει καταλάβει τη σύγχρονη εποχή. Προφανώς η εποχή προχώρησε τόσο πολύ που ξέχασε να πάρει μαζί της και τον άνθρωπο.
Η οικογένεια βρίσκεται στο κέντρο αυτής της μεταβολής. Εκείνο που επί αιώνες αποτελούσε το πρώτο καταφύγιο του ανθρώπου, το μέρος όπου μάθαινε την αγάπη, την υπομονή και την προσφορά, αντιμετωπίζεται από ορισμένες σύγχρονες αντιλήψεις σαν μια ξεπερασμένη κοινωνική κατασκευή. Η συζυγική πίστη παρουσιάζεται συχνά ως περιορισμός, η εγκράτεια ως καταπίεση και η προσωπική θυσία ως αδυναμία. Η οικογένεια δεν υπήρξε ποτέ ένας κόσμος χωρίς προβλήματα. Υπήρξε όμως και παραμένει για εκατομμύρια ανθρώπους ο χώρος όπου η ελευθερία συναντά την ευθύνη. Γιατί η αγάπη δεν είναι μόνο δικαίωμα. Είναι και η απόφαση να μείνεις δίπλα στον άλλον όταν τα πράγματα δυσκολεύουν. Είναι το χέρι που θα απλωθεί όταν πέσεις, η πόρτα που θα ανοίξει όταν όλοι οι άλλοι θα έχουν κλείσει τις δικές τους.
Και η Ελληνίδα μάνα; Εκείνη που σηκώνεται πριν χαράξει, ετοιμάζει τα παιδιά για το σχολείο και τρέχει στη δουλειά, που γυρίζει εξαντλημένη αλλά βρίσκει ακόμη τη δύναμη να ακούσει τις αγωνίες τους. Της μιλούν για τη σύγχρονη γυναίκα, για την ανεξαρτησία και τις απεριόριστες δυνατότητές της. Πόσοι όμως αναρωτιούνται αν έχει την πραγματική ελευθερία να μεγαλώσει τα παιδιά της χωρίς να φοβάται ότι θα καταρρεύσει οικονομικά το σπίτι της; Πόσοι σκέφτονται τη γυναίκα που επιθυμεί να γίνει μητέρα αλλά αναβάλλει συνεχώς το όνειρό της επειδή δεν μπορεί να πληρώσει ούτε το ενοίκιο; Μια κοινωνία που μιλά ασταμάτητα για δικαιώματα αλλά αδυνατεί να στηρίξει τη δημιουργία μιας οικογένειας έχει σοβαρούς λόγους να αναρωτηθεί τι ακριβώς εννοεί όταν μιλά για πρόοδο.
Από τη δεκαετία του ’60 και τη λεγόμενη «σεξουαλική απελευθέρωση» η αμφισβήτηση των παραδοσιακών ηθών απέκτησε κεντρική θέση στη Δύση. Το διαζύγιο, οι αμβλώσεις, ο γάμος των ομοφυλοφίλων, η ευθανασία και αργότερα τα δικαιώματα των μεταναστών έγιναν αντικείμενα έντονων αντιπαραθέσεων. Κάθε νέα αλλαγή παρουσιαζόταν ως ένα ακόμη βήμα προς τον πολιτισμό και κάθε αντίρρηση ως εμπόδιο που έπρεπε να παραμεριστεί. Μια κοινωνία όμως δεν γίνεται αυτομάτως καλύτερη επειδή αλλάζει διαρκώς τους κανόνες της. Ούτε κάθε τι καινούργιο είναι υποχρεωτικά πρόοδος μόνο και μόνο επειδή εμφανίστηκε μετά το παλιό. Κι όμως αυτή η τόσο απλή σκέψη μοιάζει να έχει καταντήσει σχεδόν απαγορευμένη.
Την ίδια ώρα η οικονομική εξουσία συγκεντρώνεται σε ισχυρά διεθνή δίκτυα. Φόρουμ όπως η Bilderberg και η Trilateral Commission φέρνουν στο ίδιο τραπέζι πολιτικούς και επιχειρηματίες, ενώ οι οικονομικές αποφάσεις που επηρεάζουν τη ζωή εκατομμυρίων ανθρώπων συχνά λαμβάνονται μακριά από τους ίδιους. Οι αναφορές στη μασονία και στα κλειστά κέντρα εξουσίας δεν εμφανίστηκαν χθες, αλλά σήμερα δεν χρειάζεται να αναζητήσει κανείς αποκλειστικά μυστικές συνεδριάσεις για να δει πόση ισχύ συγκεντρώνεται στα χέρια λίγων. Ο Τζορτζ Σόρος χρηματοδοτεί μέσω των ιδρυμάτων Open Society οργανώσεις που δραστηριοποιούνται σε κοινωνικά ζητήματα, ενώ ο Μπιλ Γκέιτς μέσω του ιδρύματός του διαθέτει σημαντική οικονομική επιρροή στον χώρο της παγκόσμιας υγείας. Κανένας λαός δεν εξέλεξε τους δισεκατομμυριούχους για να καθορίζουν τις προτεραιότητες του μέλλοντός του. Κι όσο ο πολίτης τσακώνεται για το ποιος είναι προοδευτικός και ποιος οπισθοδρομικός, στο τέλος επιστρέφει σπίτι για να μετρήσει τα τελευταία ευρώ του μήνα.
Και τώρα στο παιχνίδι μπαίνει ακόμη πιο δυναμικά η τεχνολογία. Οι κολοσσοί της Big Tech συγκεντρώνουν τεράστιους όγκους δεδομένων και αναπτύσσουν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που επηρεάζουν την εργασία, την ενημέρωση και την καθημερινότητά μας. Ο Έλον Μασκ μέσω της Neuralink αναπτύσσει εμφυτεύσιμες διεπαφές εγκεφάλου και υπολογιστή με πιθανές θεραπευτικές εφαρμογές, ενώ ο μετανθρωπισμός ανοίγει τη συζήτηση για την τεχνολογική ενίσχυση των ανθρώπινων ικανοτήτων. Θέλουμε η τεχνολογία να υπηρετεί τον άνθρωπο ή να φτάσουμε στο σημείο να προσαρμόζουμε τον άνθρωπο στις απαιτήσεις της τεχνολογίας; Γιατί δεν θα ήταν και τόσο παράξενο μέσα σε όλη αυτή τη λατρεία του καινούργιου να φτάσουμε κάποτε να θεωρούμε ξεπερασμένο ακόμη και τον ίδιο τον άνθρωπο.
Η πολιτιστική πλευρά αυτής της ιστορίας είναι εξίσου αποκαλυπτική. Μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο η αμερικανική και γενικότερα η αγγλοσαξονική κουλτούρα απέκτησε τεράστια επιρροή στην Ευρώπη μέσα από τον κινηματογράφο, τη μουσική και την τηλεόραση. Η νεανική εξέγερση, η αμφισβήτηση της παράδοσης και η αποθέωση της ατομικής επιθυμίας έγιναν συχνά βασικά στοιχεία της μαζικής ψυχαγωγίας. Η εικόνα του επαναστάτη μετατράπηκε σταδιακά σε εμπορικό προϊόν. Μεγάλες δισκογραφικές εταιρείες όπως η EMI, οικονομικοί σύμβουλοι όπως ο Rupert zu Loewenstein των Rolling Stones και διεθνείς αστέρες όπως ο Bono των U2 φανερώνουν πόσο στενά συνδέθηκαν η μουσική, η αγορά και η δημόσια επιρροή. Η επανάσταση απέκτησε δισκογραφική εταιρεία, διαφημιστικό τμήμα και ταμείο εισπράξεων. Και όταν αποκτά χορηγούς και εμπορικά σήματα δικαιούμαστε να αναρωτηθούμε πόσο αυθόρμητη παραμένει.
Και στην Ελλάδα αυτή η επιρροή έγινε αισθητή. Η ελληνική παράδοση, το δημοτικό τραγούδι, η θρησκευτική πίστη και οι συνήθειες που περνούσαν από γενιά σε γενιά αντιμετωπίστηκαν από ορισμένους ως σημάδια καθυστέρησης. Το ξενόφερτο εμφανιζόταν συχνά ως αυτονόητα ανώτερο και το ελληνικό ως κάτι που έπρεπε να ξεπεράσουμε για να θεωρηθούμε σύγχρονοι. Λες και για να γίνεις Ευρωπαίος πρέπει πρώτα να ντραπείς για τον τόπο σου! Ένας λαός όμως μπορεί να γνωρίζει τον κόσμο, να δημιουργεί και να εξελίσσεται χωρίς να απαρνιέται τις ρίζες του.
Και φτάνουμε στη σημερινή Ελλάδα όπου ένα μέρος της τραπ μουσικής έχει αναγάγει την υποκουλτούρα σε πρότυπο επιτυχίας. Ακριβά αυτοκίνητα, δεσμίδες χρημάτων, ναρκωτικά, όπλα, τσαμπουκάδες και γυναίκες που παρουσιάζονται περίπου σαν αξεσουάρ δίπλα στο πολυτελές αυτοκίνητο. Τι σπουδαία πρόοδος κι αυτή! Από τη γυναίκα που αγωνίστηκε να αποκτήσει αξιοπρέπεια και ισότιμη θέση στην κοινωνία φτάσαμε να ακούμε τραγούδια που την αντιμετωπίζουν σαν αντικείμενο προς κατανάλωση. Κι εδώ δεν μιλάμε για κάποιον φανταστικό μισογυνισμό που ανακαλύπτουν οι επαγγελματίες της πολιτικής ορθότητας πίσω από κάθε αθώα κουβέντα. Μιλάμε για πραγματική περιφρόνηση προς τη γυναίκα, για στίχους που την υποβιβάζουν και για μια επίδειξη μαγκιάς που μετριέται σε χρήματα, ουσίες και απειλές. Δεν είναι βέβαια όλοι οι καλλιτέχνες ίδιοι ούτε κάθε τραγούδι της τραπ έχει το ίδιο περιεχόμενο. Αλλά όταν τέτοιες εικόνες γίνονται πρότυπα για παιδιά δεκατριών και δεκατεσσάρων ετών δεν μπορούμε να παριστάνουμε ότι δεν συμβαίνει τίποτα. Και το πιο εξοργιστικό; Μια κοινωνία που κάνει ολόκληρα κηρύγματα για τον σεβασμό στη γυναίκα συχνά αντιμετωπίζει αυτή την εμπορευματοποιημένη περιφρόνηση σαν απλή νεανική διασκέδαση. Τελικά αρκεί να βάλεις έναν δυνατό ρυθμό και μερικά εκατομμύρια προβολές για να βαφτιστεί ακόμη και η χυδαιότητα πολιτισμός!
Ο νέος της τρίτης χιλιετίας μεγαλώνει περιτριγυρισμένος από είδωλα, διαφημίσεις και αμέτρητες υποσχέσεις προσωπικής ελευθερίας. Μπορεί να φορά ένα μπλουζάκι με τον Τσε Γκεβάρα και να αισθάνεται επαναστάτης, να απορρίπτει τη θρησκεία και την παράδοση θεωρώντας ότι έτσι απελευθερώνεται από κάθε εξουσία, την ίδια ώρα όμως να ακολουθεί σχεδόν μηχανικά τις επιταγές της μόδας και της κατανάλωσης. Τι είδους επανάσταση είναι αυτή που αγοράζεται έτοιμη από το ράφι ενός πολυκαταστήματος; Τι είδους ανεξαρτησία είναι εκείνη που χρειάζεται διαρκώς την έγκριση μιας οθόνης, ενός αλγορίθμου και μερικών χιλιάδων αγνώστων;
Η πρόοδος δεν χρειάζεται να μας κάνει να φοβόμαστε το καινούργιο ούτε όμως να ντρεπόμαστε για όσα μας κράτησαν όρθιους. Η οικογένεια δεν είναι παλιομοδίτικη, η πίστη δεν είναι αφέλεια και η παράδοση δεν είναι βάρος που πρέπει να πετάξουμε για να προχωρήσουμε. Κι αν κάτι αξίζει να μάθουμε στα παιδιά μας είναι πως μαζί με τα δικαιώματά τους υπάρχουν και οι ευθύνες τους απέναντι στους άλλους. Γιατί οι σχέσεις που αντέχουν δεν χτίζονται με απαιτήσεις και διακηρύξεις. Χτίζονται με υπομονή, φροντίδα, συγχώρεση. Με εκείνα τα μικρά πράγματα που δεν γίνονται πρωτοσέλιδα αλλά χωρίς αυτά κανένα σπίτι δεν μένει ζεστό.
Και αν κάτι εύχομαι για τα παιδιά που μεγαλώνουν σήμερα είναι να μη μάθουν να μετρούν την ευτυχία μόνο με όσα μπορούν να απαιτήσουν. Να γνωρίσουν και τη χαρά της προσφοράς, να αγαπήσουν χωρίς να φοβούνται την ευθύνη, να κρατήσουν τις ρίζες τους χωρίς να κλείσουν τα μάτια στον κόσμο. Γιατί στο τέλος της ημέρας όταν σβήνουν οι οθόνες και τελειώνουν οι μεγάλες κουβέντες, αυτό που απομένει είναι οι άνθρωποί μας. Κι αυτούς αξίζει να μην τους χάσουμε στο όνομα καμίας προόδου.