Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Υπάρχουν στιγμές στην Ιστορία ενός Έθνους που δεν αποτυπώνονται μόνο στα πολεμικά ανακοινωθέντα, στους χάρτες των επιχειρήσεων και στις σελίδες των στρατιωτικών αρχείων. Είναι εκείνες οι στιγμές που ένας άνθρωπος καλείται να πάρει μια απόφαση γνωρίζοντας πως από αυτήν εξαρτώνται ανθρώπινες ζωές, η τύχη μιας αποστολής και ίσως κάτι πολύ μεγαλύτερο από τον ίδιο. Κάποιες φορές η Ιστορία δεν γράφεται στα επιτελεία. Γράφεται μέσα σε μια γέφυρα με τη θάλασσα μπροστά και την ευθύνη να βαραίνει τους ώμους ενός κυβερνήτη!
Ιούλιος του 1974. Η Κύπρος φλέγεται. Ο τουρκικός στρατός εισβάλλει στο νησί και οι πρώτες ειδήσεις φτάνουν αποσπασματικά ενώ η αβεβαιότητα απλώνεται πάνω από την Ανατολική Μεσόγειο. Κάπου μέσα σε εκείνη την ταραγμένη θάλασσα βρίσκεται ένα ελληνικό αρματαγωγό. Το «ΛΕΣΒΟΣ» (L-172). Στη γέφυρά του στέκεται ο Πλωτάρχης Ελευθέριος Χανδρινός. Ένας αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού που δεν γνωρίζει ακόμη ότι το όνομά του θα συνδεθεί με μία από τις πιο αξιομνημόνευτες ναυτικές επιχειρήσεις εκείνου του τραγικού καλοκαιριού. Το «ΛΕΣΒΟΣ» είχε αποπλεύσει από τις Κεχριές στις 13 Ιουλίου μεταφέροντας προσωπικό και υλικά για την Ελληνική Δύναμη Κύπρου. Στις 19 Ιουλίου βρισκόταν στην Αμμόχωστο και λίγο αργότερα απέπλεε με περίπου 450 άνδρες της ΕΛΔΥΚ που επέστρεφαν στην Ελλάδα.
Ας σταθούμε για λίγο σε αυτούς τους ανθρώπους. Νέοι στρατιώτες που είχαν ολοκληρώσει την υπηρεσία τους στην Κύπρο. Άνθρωποι που μετρούσαν τις ώρες μέχρι να αντικρίσουν ξανά τους δικούς τους. Κάποιος ίσως σκεφτόταν τη μάνα του που τον περίμενε στην πόρτα. Κάποιος άλλος την κοπέλα που είχε αφήσει πίσω. Ένας τρίτος μπορεί να ονειρευόταν απλώς έναν καφέ στην πλατεία του χωριού του. Μικρά ανθρώπινα όνειρα τόσο συνηθισμένα και τόσο πολύτιμα. Το πρωί της 20ής Ιουλίου όμως η Ιστορία είχε άλλα σχέδια. Η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο και το «ΛΕΣΒΟΣ» έλαβε διαταγή να επιστρέψει για να αποβιβάσει τους άνδρες της ΕΛΔΥΚ στην Πάφο. Εκείνοι που πριν από λίγες ώρες ταξίδευαν προς τα σπίτια τους επέστρεφαν τώρα προς τον πόλεμο!
Εδώ βρίσκεται ίσως η συγκλονιστικότερη ανθρώπινη στιγμή ολόκληρης της ιστορίας. Ο ίδιος ο Χανδρινός στην έκθεσή του περιγράφει την αντίδραση των στρατιωτών όταν πληροφορήθηκαν ότι θα επέστρεφαν στην Κύπρο για να ενισχύσουν τους μαχόμενους συναδέλφους τους. Δεν μιλά για πανικό ούτε περιγράφει διαμαρτυρίες ή λιποψυχία. Μιλά για ενθουσιασμό και ζητωκραυγές. Άνδρες που είχαν κάθε λόγο να θέλουν να γυρίσουν σπίτι δέχθηκαν να επιστρέψουν εκεί όπου άρχιζε η μάχη! Αυτό δεν είναι μια απλή λεπτομέρεια ενός πολεμικού ημερολογίου. Είναι μια στιγμή που αξίζει να μείνει ζωντανή στη συλλογική μας μνήμη.
Το μεσημέρι της 20ής Ιουλίου το «ΛΕΣΒΟΣ» έφτασε στην Πάφο και αποβίβασε τους άνδρες της ΕΛΔΥΚ. Η κατάσταση στην περιοχή ήταν κρίσιμη. Τουρκοκυπριακές ένοπλες δυνάμεις βρίσκονταν οχυρωμένες στον θύλακα του Μούτταλου ενώ οι ελληνικές και κυπριακές δυνάμεις επιχειρούσαν εναντίον των θέσεών τους. Ο τοπικός διοικητής ζήτησε από τον Χανδρινό να προσβάλει με τα πυροβόλα του πλοίου συγκεκριμένους στόχους. Ας φανταστούμε για μια στιγμή εκείνη τη γέφυρα. Οι επικοινωνίες περιορισμένες και η κατάσταση συγκεχυμένη. Ένα αρματαγωγό που δεν είχε σχεδιαστεί για να δίνει ναυμαχίες βρίσκεται μπροστά σε μια απόφαση με σοβαρές στρατιωτικές και πολιτικές συνέπειες. Ο Χανδρινός εκτιμά την κατάσταση και αποφασίζει. Τα πυροβόλα του «ΛΕΣΒΟΣ» ανοίγουν πυρ!
Τα Bofors των 40 χιλιοστών βάλλουν εναντίον των υποδειχθεισών θέσεων. Για περίπου δύο ώρες το αρματαγωγό παρέχει πυρά υποστήριξης στις επιχειρήσεις στην ξηρά και η συμβολή του αποδεικνύεται καθοριστική για την εξέλιξη της μάχης στην Πάφο. Μα ας μη μείνουμε μόνο στον κυβερνήτη. Πίσω από κάθε βολή υπάρχει ένας πυροβολητής. Πίσω από κάθε αλλαγή πορείας ένας ναύτης στο πηδάλιο. Κάτω από τα καταστρώματα υπάρχουν μηχανικοί που κρατούν τις μηχανές σε λειτουργία. Στα διαμερίσματα και στους σταθμούς μάχης υπηρετούν άνθρωποι που γνωρίζουν ότι η ζωή τους εξαρτάται από την ψυχραιμία και τη συνεργασία όλων. Ένα πολεμικό πλοίο δεν πολεμά με έναν άνθρωπο. Πολεμά με το πλήρωμά του! Ο κυβερνήτης αποφασίζει, οι αξιωματικοί συντονίζουν και οι υπαξιωματικοί μαζί με τους ναύτες μετατρέπουν την απόφαση σε πράξη. Όταν έρχεται η δύσκολη ώρα κανένας βαθμός και καμία ειδικότητα δεν περισσεύει.
Μετά την επιχείρηση ο Χανδρινός γνωρίζει ότι το πλοίο του μπορεί να αποτελέσει στόχο της τουρκικής αεροπορίας. Αντί να ακολουθήσει την αναμενόμενη δυτική πορεία προς τη Ρόδο κινείται αρχικά προς νότο, προς την κατεύθυνση των αιγυπτιακών ακτών, προτού στραφεί δυτικά. Μια απόφαση που δείχνει ότι η γενναιότητα δεν βρίσκεται μόνο στην επιλογή να πολεμήσεις αλλά και στη γνώση του πώς θα προστατεύσεις τους ανθρώπους σου όταν η αποστολή ολοκληρωθεί. Την επόμενη ημέρα στις 21 Ιουλίου η τουρκική αεροπορία επιτίθεται από λάθος σε τρία τουρκικά αντιτορπιλλικά θεωρώντας ότι έχει εντοπίσει ελληνικές ναυτικές δυνάμεις. Το «Kocatepe» βυθίζεται από φίλια πυρά ενώ άλλα δύο τουρκικά πλοία υφίστανται ζημιές. Η δράση του «ΛΕΣΒΟΣ» στην Πάφο και οι συγκεχυμένες πληροφορίες περί ελληνικών ενισχύσεων αποτελούν μέρος του ιστορικού πλαισίου αυτής της τραγωδίας για το τουρκικό ναυτικό. Η βύθιση όμως προήλθε από τουρκικά αεροσκάφη μέσα σε ένα περιβάλλον σοβαρών σφαλμάτων αναγνώρισης και συντονισμού.
Το ελληνικό αρματαγωγό επέστρεψε και μαζί του επέστρεψαν οι άνθρωποι που είχαν ζήσει εκείνες τις ώρες. Άλλοι θα συνέχιζαν τη σταδιοδρομία τους στο Ναυτικό ενώ άλλοι θα επέστρεφαν αργότερα στην καθημερινότητα. Όμως η Ιστορία είχε ήδη κρατήσει τα ονόματα του κυβερνήτη και του πλοίου τους. Πενήντα δύο χρόνια αργότερα η Ανατολική Μεσόγειος εξακολουθεί να αποτελεί χώρο γεωπολιτικών ανταγωνισμών και δοκιμασίας της ελληνικής ναυτικής παρουσίας. Το 2026 οι εξελίξεις γύρω από την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου, το πρόγραμμα Great Sea Interconnector (GSI), τις θαλάσσιες έρευνες και τις τουρκικές αντιδράσεις επαναφέρουν στο προσκήνιο τη σημασία της παρουσίας του Πολεμικού Ναυτικού. Δεν βρισκόμαστε στο 1974 ούτε πρόκειται για την ίδια αποστολή ή τις ίδιες συνθήκες. Υπάρχει όμως κάτι που ενώνει τις δύο εποχές. Οι άνθρωποι που υπηρετούν κάτω από την ίδια γαλανόλευκη!
Σήμερα κάπου στη θάλασσα ένας αξιωματικός ανεβαίνει στη γέφυρα για να παραλάβει τη φυλακή του. Ελέγχει την πορεία, την εικόνα της περιοχής και τις αναφορές των σταθμών. Ένας υπαξιωματικός επιβλέπει το προσωπικό του. Ένας μηχανικός ακούει τον γνώριμο θόρυβο των μηχανών και καταλαβαίνει από αυτόν περισσότερα απ’ όσα θα καταλάβαιναν άλλοι από έναν ολόκληρο πίνακα ενδείξεων.
Ένας νεαρός ναύτης κοιτάζει για λίγο το κινητό του όταν του το επιτρέπουν οι συνθήκες. Ίσως να έχει ένα μήνυμα από το σπίτι. «Όλα καλά; Πότε γυρίζεις;» Η απάντηση να είναι η ίδια που δίνουν γενιές ναυτικών. «Καλά είμαι. Μην ανησυχείς».
Πίσω από αυτές τις τέσσερις λέξεις κρύβεται ένας κόσμος που δύσκολα καταλαβαίνει όποιος δεν έχει ζήσει τη ζωή στο πλοίο. Οι χαμένες γιορτές, τα γενέθλια των παιδιών που περνούν από μια οθόνη, οι ώρες που δεν τελειώνουν εύκολα και η κούραση που δεν φαίνεται στη φωτογραφία μιας φρεγάτας όταν επιστρέφει στον Ναύσταθμο.
Πάνω απ’ όλα όμως υπάρχει η ευθύνη. Γιατί ο ναυτικός δεν υπηρετεί μόνο όταν τα πράγματα γίνονται δύσκολα. Υπηρετεί κάθε μέρα ώστε όταν έρθει η δύσκολη στιγμή να είναι έτοιμος. Αυτή είναι η μεγάλη κληρονομιά του Χανδρινού και των ανδρών του. Όχι η αναζήτηση μιας σύγκρουσης ούτε η επιθυμία να ξαναζήσουμε τις τραγωδίες του παρελθόντος. Η ετοιμότητα να σταθείς στο ύψος της αποστολής σου όταν οι περιστάσεις το απαιτήσουν! Ας ακουστεί επιτέλους κάτι που συχνά χάνεται μέσα στις μεγαλόστομες δηλώσεις των πολιτικών και στις αναλύσεις των τηλεοπτικών παραθύρων. Το Πολεμικό Ναυτικό δεν είναι ένας απρόσωπος μηχανισμός από ατσάλι, ηλεκτρονικά συστήματα και οπλικά συγκροτήματα. Είναι οι άνθρωποί του!
Είναι ο αξιωματικός που έχει περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του πάνω στα καταστρώματα. Ο υπαξιωματικός που γνωρίζει κάθε σωλήνα, κάθε καλώδιο και κάθε ιδιοτροπία του πλοίου του. Ο μηχανικός που βρίσκεται για ώρες μέσα στη ζέστη του μηχανοστασίου. Ο πυροβολητής που εκπαιδεύεται ξανά και ξανά για εκείνη τη στιγμή που όλοι εύχονται να μη χρειαστεί ποτέ να έρθει. Άνθρωποι που δεν έγιναν πλούσιοι υπηρετώντας την Πατρίδα. Που βλέπουν τις οικονομικές τους απολαβές να μην ανταποκρίνονται πάντοτε στις απαιτήσεις και στις στερήσεις της υπηρεσίας τους. Που συμπληρώνουν χρόνια ολόκληρα στη θάλασσα με συνεχείς αποστολές, ελλείψεις προσωπικού και οικογένειες που μαθαίνουν να ζουν με την απουσία τους. Κι όμως αυτοί οι άνθρωποι είναι εκεί!
Δεν εγκατέλειψαν τις θέσεις τους επειδή κουράστηκαν ούτε σταμάτησαν να εκπαιδεύονται επειδή αδικήθηκαν. Δεν έπαψαν να αγαπούν το πλοίο τους επειδή κάποιος ξέχασε ότι πίσω από κάθε αριθμό στελέχωσης υπάρχει ένας άνθρωπος με οικογένεια, ανάγκες και όρια. Αυτό βέβαια δεν απαλλάσσει την Πολιτεία από τις ευθύνες της. Ο πατριωτισμός των στελεχών δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμο υποκατάστατο της επαρκούς στελέχωσης, των αξιοπρεπών απολαβών και της ουσιαστικής μέριμνας.
Η αφοσίωσή τους είναι τιμή για το Πολεμικό Ναυτικό. Δεν είναι λευκή επιταγή προς εκείνους που αποφασίζουν για το μέλλον του!
Όταν όμως τα πλοία αποπλέουν και οι κάβοι λύνονται, αξιωματικοί, υπαξιωματικοί και ναύτες βρίσκονται στις θέσεις τους. Εκπαιδευμένοι να αντιμετωπίζουν δύσκολες καταστάσεις, να συνεργάζονται υπό πίεση και να εκτελούν την αποστολή τους με ψυχραιμία. Δεν χρειάζονται φανφάρες για να αποδείξουν την αξία τους. Την αποδεικνύουν καθημερινά! Απέναντί τους υπάρχει μια πραγματικότητα που δεν επιτρέπεται να αγνοούμε. Η τουρκική αναθεωρητική πολιτική, οι αμφισβητήσεις ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων και η προσπάθεια της Άγκυρας να επιβάλει τις δικές της αντιλήψεις στην Ανατολική Μεσόγειο. Το πρόγραμμα GSI είναι μία ακόμη υπενθύμιση ότι η προστασία των ελληνικών δικαιωμάτων στη θάλασσα δεν εξαντλείται σε ανακοινώσεις και διπλωματικές διατυπώσεις. Απαιτεί σταθερή πολιτική, ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις και ανθρώπους ικανούς να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της αποστολής τους.
Σε οποιαδήποτε σοβαρή κρίση του μέλλοντος το Πολεμικό Ναυτικό θα έχει έναν από τους σημαντικότερους ρόλους στην υπεράσπιση της Πατρίδας! Όχι γιατί επιδιώκουμε τον πόλεμο αλλά γιατί η ειρήνη χρειάζεται ετοιμότητα, αποφασιστικότητα και την ικανότητα να υπερασπίζεσαι τον τόπο σου. Εκεί στις σύγχρονες θαλάσσιες Θερμοπύλες του Ελληνισμού δεν θα σταθούν οι τηλεοπτικές δηλώσεις ούτε οι εύκολες υποσχέσεις. Θα σταθούν οι άνθρωποι του Στόλου με τις γνώσεις τους, την εκπαίδευσή τους και τη συναδελφικότητα που γεννιέται στις δύσκολες αποστολές. Με την επίγνωση ότι απέναντι στην απειλή η σημαντικότερη δύναμη δεν είναι η αλαζονεία αλλά η αποφασιστικότητα και η ικανότητα. Η τουρκική αναθεωρητική απειλή δεν είναι ανίκητη ούτε αποτελεί κάποιο αναπόφευκτο πεπρωμένο της περιοχής. Μπορεί να αντιμετωπιστεί με εθνική συνέπεια, ισχυρό Στόλο και ανθρώπους που γνωρίζουν καλά την αποστολή τους!
Σε εσάς που σήμερα βρίσκεστε στα πλοία μας, σε εσάς που αφήσατε πίσω οικογένειες και παιδιά για να βρεθείτε για ακόμη μία φορά στη θάλασσα αξίζει να ειπωθεί κάτι απλό. Η Πατρίδα και ο Ελληνικός λαός βλέπουν τις θυσίες σας. Βλέπουν την προσπάθεια, την κούραση και την αφοσίωσή σας ακόμη κι όταν εκείνοι που θα έπρεπε να σας στηρίζουν δεν ανταποκρίνονται πάντοτε στις ανάγκες σας! Αν μέσα σε όλα όσα ζούμε υπάρχει κάτι που δικαιούμαστε να περιμένουμε με εμπιστοσύνη, είναι η επαγγελματική συνείδηση των ανθρώπων που κρατούν τα πλοία μας αξιόμαχα. Των αξιωματικών, των υπαξιωματικών και των ναυτών που γνωρίζουν ότι η αποστολή δεν τελειώνει επειδή η βάρδια ήταν δύσκολη ή επειδή το σπίτι βρίσκεται μακριά. Εσείς είστε εκείνοι που θα κληθείτε να κρατήσετε τις σύγχρονες Θερμοπύλες της θάλασσας. Η Πατρίδα οφείλει να σταθεί δίπλα σας με πράξεις αντάξιες της προσφοράς σας!
Ας επιστρέψουμε όμως για μια τελευταία στιγμή στο καλοκαίρι του 1974. Ας θυμηθούμε εκείνους τους στρατιώτες της ΕΛΔΥΚ που έβλεπαν ήδη μπροστά τους τον δρόμο της επιστροφής. Το σπίτι, την οικογένεια και την ειρηνική ζωή που τους περίμενε. Ξαφνικά τους ανακοινώνεται ότι επιστρέφουν στην Κύπρο. Δεν γνωρίζουν τι τους περιμένει ούτε αν θα ξαναδούν τους δικούς τους. Κι όμως σύμφωνα με τη μαρτυρία του κυβερνήτη τους υποδέχονται την είδηση με ενθουσιασμό. Αυτούς τους ανθρώπους δεν πρέπει να τους ξεχάσουμε ποτέ! Ούτε τον Χανδρινό ούτε το πλήρωμα του «ΛΕΣΒΟΣ». Ούτε όσους πολέμησαν στην Κύπρο και όσους δεν επέστρεψαν ποτέ. Γιατί η ιστορική μνήμη δεν είναι ένα στεφάνι που καταθέτουμε μία φορά τον χρόνο. Είναι η συνείδηση ότι η ελευθερία, η ειρήνη και η ασφάλεια ενός τόπου στηρίζονται και σε ανθρώπους που τις υπηρετούν μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας.
Σήμερα καθώς οι ελληνικές θάλασσες παραμένουν στο επίκεντρο νέων προκλήσεων, η σκέψη μας βρίσκεται στους ανθρώπους του Στόλου. Σε εκείνους που ταξιδεύουν, που αγρυπνούν και εργάζονται στα μηχανοστάσια, στις γέφυρες, στα Κέντρα Πληροφοριών Μάχης και στα καταστρώματα. Σε εκείνους που δεν ζητούν να γίνουν πρωτοσέλιδο αλλά να κάνουν σωστά τη δουλειά τους και να επιστρέψουν ασφαλείς στους ανθρώπους που τους περιμένουν. Από τη γέφυρα του «ΛΕΣΒΟΣ» το 1974 μέχρι τις γέφυρες των σημερινών πολεμικών μας πλοίων, η θάλασσα εξακολουθεί να απαιτεί τα ίδια μεγάλα ανθρώπινα προσόντα. Γνώση, θάρρος, πειθαρχία, συναδελφικότητα και αίσθηση καθήκοντος!
Οι κυβερνήτες αλλάζουν. Τα πληρώματα ανανεώνονται. Τα πλοία κάποτε αποσύρονται και οι σημαίες τους παραδίδονται στην Ιστορία. Μα κάθε φορά που ένα ελληνικό πολεμικό λύνει κάβους κάτι από εκείνους που προηγήθηκαν ταξιδεύει μαζί του. Κάτι από το «ΛΕΣΒΟΣ». Κάτι από τον Χανδρινό. Κάτι από εκείνους τους 450 άνδρες που άφησαν πίσω τον δρόμο της επιστροφής και ξαναγύρισαν στην Κύπρο.
Γιατί τα πλοία γράφουν την Ιστορία με τα ονόματά τους. Οι άνθρωποι όμως είναι εκείνοι που της δίνουν ψυχή!
Πηγές – Παραπομπές
- Κυπριακή Δημοκρατία – Επιμνημόσυνος λόγος για τον Αντιναύαρχο Ελευθέριο Χανδρινό και τη δράση του Α/Γ «ΛΕΣΒΟΣ» το 1974.
https://www.gov.cy/speeches/epimnimosynos-logos-tou-ypourgou-energeias-eboriou-kai-viomichanias-k-michali-damianou-sto-etisio-mnimosyno-tou-antinavarchou-eleftheriou-chandrinou-kai-ton-pesonton-katadromeon-tou-1974-ston-iero/ - Επιτροπή Καταρτισμού και Τήρησης Μητρώου Μαχητών της Αντίστασης – Ελευθέριος Χανδρινός, στοιχεία για την αποστολή και τις επιχειρήσεις στην Πάφο.
https://antistasi1974.com/witness/ελευθέριος-χανδρινός/ - Ένωση Αποστράτων Αξιωματικών Ναυτικού – Ιστορική αναφορά στη δράση του «ΛΕΣΒΟΣ».
https://eaan.gr/wp-content/uploads/2021/04/m161.pdf - Η Καθημερινή, 11 Νοεμβρίου 2026 – «Σε ρότα ερευνών για το καλώδιο το Abeille Marengo».
https://www.kathimerini.gr/politics/foreign-policy/564580450/se-rota-ereynon-gia-to-kalodio-to-abeille-marengo/ - Euronews / ΑΠΕ-ΜΠΕ, 10 Νοεμβρίου 2026 – «GSI: Απέπλευσε το γαλλικό ερευνητικό πλοίο Abeille Marengo».
https://gr.euronews.com/2026/11/10/gsi-apepleyse-to-galliko-erenynhtiko-ploio-abeille-marengo - SigmaLive, 11 Νοεμβρίου 2026 – Ελληνικές και κυπριακές NAVTEX και εξελίξεις για το GSI.
https://www.sigmalive.com/news/greece/1337158/polemos-navtex-kai-anti-navtex-ghia-to-gsi-pros-kaso-to-abeille-marengo