Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης

«Εκεί που μας χρωστούσαν, μας πήραν και το βόδι».

«Η Μόσχα είναι η Τρίτη Ρώμη. Δεν θα υπάρξει Τέταρτη».

Αυτά δήλωσε ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν σε συνέντευξή του στον Σέρβο σκηνοθέτη Εμίρ Κουστουρίτσα, η οποία δημοσιοποιήθηκε πρόσφατα.

Νομίζω ότι κάπου εδώ τελειώνουν οι ρομαντικές αυταπάτες όσων εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν τη Μόσχα ως τον αυτονόητο ιστορικό προστάτη του Ελληνισμού και της Ορθοδοξίας. Ας μιλήσουμε, επιτέλους, με ιστορικούς όρους. Η Ρωσία δεν είναι η κληρονόμος της ελληνικής ιστορικής ταυτότητας του Βυζαντίου, αλλά ένας από τους σημαντικότερους αποδέκτες της ανεκτίμητης πολιτισμικής, πνευματικής και εκκλησιαστικής του προσφοράς. Αυτή είναι μια ειδοποιός διαφορά που δεν επιτρέπεται να παραχαράσσεται.

Το Βυζάντιο δεν ήταν κάποια απροσδιόριστη αυτοκρατορία χωρίς γλώσσα, πολιτισμό και ιστορική ταυτότητα. Ήταν η Αυτοκρατορία της Ρωμανίας, με ελληνική γλώσσα, ελληνική παιδεία, ελληνική γραμματεία και βαθιά εδραιωμένο ελληνικό πολιτισμικό χαρακτήρα. Οι κάτοικοί της αυτοπροσδιορίζονταν ως Ρωμαίοι, αλλά η ιστορική και πολιτισμική φυσιογνωμία της ήταν άρρηκτα συνδεδεμένη με τον Ελληνισμό.

Επίσης, ας θυμηθούμε κάτι που ορισμένοι επιλέγουν να ξεχνούν. Δεν ήταν η Ρωσία που μετέφερε τον Χριστιανισμό στο Βυζάντιο, αλλά η Κωνσταντινούπολη που μετέφερε την Ορθοδοξία στους Ρώσους! Το 988, με τον εκχριστιανισμό των Ρως υπό τον ηγεμόνα Βλαδίμηρο, η Κωνσταντινούπολη προσέφερε στη ρωσική ιστορία κάτι που θα καθόριζε ολόκληρη την πολιτισμική της πορεία. Η πίστη, η λειτουργική παράδοση, η θεολογία, η βυζαντινή τέχνη, η αρχιτεκτονική, η γραμματεία και οι πολιτισμικές επιρροές που διαμόρφωσαν τον ανατολικοσλαβικό κόσμο είχαν ως μία από τις βασικές πηγές τους τον ελληνικό αυτοκρατορικό πολιτισμό.

Με άλλα λόγια, η Μόσχα οφείλει ένα τεράστιο μέρος της πνευματικής της συγκρότησης στην Κωνσταντινούπολη. Κι όμως, αιώνες αργότερα, εμφανίζεται να διεκδικεί τον τίτλο της Τρίτης Ρώμης. Η θεωρία αυτή δεν είναι ουρανοκατέβατη. Διατυπώθηκε στις αρχές του 16ου αιώνα από τον μοναχό Φιλόθεο του Πσκοφ. Ήταν μια ιδεολογική και εκκλησιοπολιτική αντίληψη που απέδιδε στη Μόσχα τον ρόλο της συνεχίστριας της Ρώμης και της Κωνσταντινούπολης.

Μόνο που η ιστορία δεν λειτουργεί με αυτοανακηρύξεις. Η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία μεταφέρθηκε επισήμως από τον Κωνσταντίνο τον Μέγα από τη Ρώμη στην Κωνσταντινούπολη το 330 μ.Χ. Δεν υπήρξε αντίστοιχη επίσημη μεταφορά της αυτοκρατορικής εξουσίας από την Κωνσταντινούπολη στη Μόσχα. Η θεωρία της Τρίτης Ρώμης ήταν μια πολιτική και ιδεολογική διεκδίκηση και ξεκάθαρα όχι ιστορική πράξη διαδοχής.

Αν κάποιος θεωρεί ότι όλα αυτά ανήκουν στο μακρινό παρελθόν, ας κοιτάξει τον πιο κοντινό 19ο αιώνα. Ο Πανσλαβισμός αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία της ρωσικής αυτοκρατορικής πολιτικής στα Βαλκάνια. Η Μόσχα και η Αγία Πετρούπολη επιδίωξαν να εμφανιστούν ως φυσικοί προστάτες των σλαβικών ορθόδοξων πληθυσμών, ενισχύοντας την πολιτική και εκκλησιαστική τους επιρροή σε μια περιοχή όπου ο Ελληνισμός είχε ιστορική παρουσία και πρωταγωνιστικό ρόλο. Η ίδρυση της Βουλγαρικής Εξαρχίας το 1870, η σύγκρουση με το Οικουμενικό Πατριαρχείο και η μετέπειτα καταδίκη του εθνοφυλετισμού από τη Σύνοδο του 1872 αποτελούν χαρακτηριστικά επεισόδια αυτής της ιστορικής αντιπαράθεσης.

Ας μην ξεχνάμε, βέβαια, ένα ακόμη πιο αποκαλυπτικό κεφάλαιο, το Άγιον Όρος. Το Περιβόλι της Παναγίας δεν έμεινε έξω από τις ρωσικές γεωπολιτικές επιδιώξεις. Κατά τον 19ο αιώνα η ρωσική παρουσία ενισχύθηκε θεαματικά, με οικονομική ισχύ, μοναστικές εγκαταστάσεις και αυξανόμενη επιρροή. Το 1912, ο ελληνικός στρατός απελευθέρωσε το Άγιον Όρος από την οθωμανική κυριαρχία. Και τι ακολούθησε; Το 1913, η τσαρική διπλωματία αντιτάχθηκε στην προοπτική της αποκλειστικής ελληνικής κυριαρχίας, προωθώντας διεθνές καθεστώς αυτονομίας και ορθόδοξης προστασίας, το οποίο θα εξασφάλιζε στη Ρωσία καθοριστικό ρόλο στο μέλλον του Αγίου Όρους. Δεν επρόκειτο για στρατιωτική κατάληψη, αλλά για μια σαφή διπλωματική προσπάθεια διεθνούς κηδεμόνευσης.

Ας αναρωτηθούμε, λοιπόν. Πόσο αυτονόητη είναι τελικά αυτή η περίφημη ορθόδοξη αδελφοσύνη όταν τα εθνικά και γεωπολιτικά συμφέροντα μπαίνουν στο τραπέζι; Αυτή είναι η πραγματικότητα που οφείλουμε να γνωρίζουμε. Η κοινή πίστη δεν καταργεί τις ιστορικές αντιθέσεις, ούτε μετατρέπει αυτομάτως τα συμφέροντα δύο κρατών σε κοινά.Δεν αμφισβητώ τον ρωσικό λαό, την Ορθοδοξία του ή την τεράστια προσφορά του στον ορθόδοξο κόσμο. Αμφισβητώ την πολιτική εργαλειοποίηση της πίστης και την απόπειρα οικειοποίησης μιας ιστορικής κληρονομιάς που έχει συγκεκριμένες ρίζες, συγκεκριμένη γλώσσα και συγκεκριμένη πολιτισμική ταυτότητα.

Εν προκειμένω, αν οι Ρώσοι αισθάνονται ότι χρωστούν κάτι στο Βυζάντιο, έχουν κάθε λόγο να αισθάνονται ευγνωμοσύνη. Αλλά αυτό που χρωστούν δεν το δημιούργησαν οι ίδιοι. Το παρέλαβαν από την Κωνσταντινούπολη, από τον ένδοξο ελληνικό αυτοκρατορικό κόσμο, από εκείνους που μετέδωσαν στους προγόνους τους την πίστη, τη γνώση και τον πολιτισμό. Αν αναζητούν, λοιπόν, τους ιστορικούς απογόνους εκείνης της ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης, ας κοιτάξουν και προς την Ελλάδα. Εδώ βρίσκεται η γλώσσα που μίλησε ο αυτοκρατορικός Ελληνισμός. Εδώ επιβίωσε η ιστορική μνήμη. Εδώ διατηρήθηκε η ορθόδοξη παράδοση μέσα από αιώνες δουλείας, διωγμών και δοκιμασιών.

Δεν χρειαζόμαστε τη ρωσική αναγνώριση για να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε και ασφαλώς δεν χρειαζόμαστε τη Μόσχα για να μας υποδείξει ποια είναι η ιστορική μας καταγωγή. Η Ρωσία δικαιούται να τιμά το Βυζάντιο. Δικαιούται να αισθάνεται ευγνωμοσύνη για όσα παρέλαβε από αυτό. Δεν δικαιούται όμως να οικειοποιείται την ελληνική ιστορική του ταυτότητα ούτε να εμφανίζεται ως ο αποκλειστικός κληρονόμος του. Γιατί άλλο πράγμα είναι να κληρονομείς έναν πολιτισμό και άλλο να διεκδικείς την πατρότητά του.

Και κάτι τελευταίο, για να μην ξεχνιόμαστε. Η Κωνσταντινούπολη δεν υπήρξε το σκαλοπάτι της Μόσχας. Υπήρξε η Βασιλεύουσα. Ο Ελληνισμός δεν είναι φιλοξενούμενος στη δική του ιστορία, για να ζητά σήμερα άδεια από κανέναν να την υπερασπιστεί.

Το Βυζάντιο δεν χρειάζεται να ανακηρυχθεί κληρονομιά μας. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορικής μας ύπαρξης.

Πηγές – Παραπομπές

  1. https://ruskigazeta.com/en/news/putin-in-kirill-film-moscow-is-the-third-rome-no-fourth-will-arise
  2. https://www.index.hr/vijesti/clanak/putin-dao-intervju-kusturici-rekao-da-moskva-moze-biti-treci-rim/2859317.aspx
  3. https://www.oca.org/orthodoxy/the-orthodox-faith/church-history/sixteenth-century/russia3
  4. https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CT%5CH%5CThirdRome.htm
  5. https://academic.oup.com/edited-volume/61883/chapter-abstract/547790821
  6. https://www.belfercenter.org/publication/reflections-russias-past-present-and-future
  7. https://www.mdpi.com/2313-5778/4/2/52
  8. https://www.cambridge.org/core/journals/contemporary-european-history/article/rightful-share-of-prestige-and-influence-the-russian-brigades-in-macedonia-and-russias-ambitions-in-the-balkans-during-the-first-world-war/1E1D800033BC760893635D0CECD9DAE2
  9. https://journals.rcsi.science/2658-5685/article/view/370010
  10. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/nana.12777
  11. https://journal.ifdt.bg.ac.rs/index.php/fid/article/view/139
  12. https://classicalstudies.org/annual-meeting/156/abstract/third-and-last-rome-rome-and-byzantium-legitimating-legacies-early

Από Nikolaos.L

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *