Γράφει ο Όμηρος Φωτιάδης

Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα ενώπιον μιας αξιοσημείωτης γεωπολιτικής αντιφάσεως. Η στρατηγική της σημασία στην Ανατολική Μεσόγειο έχει ενισχυθεί, οι διεθνείς συνεργασίες της έχουν αποκτήσει ιδιαίτερο βάθος και η γεωγραφική της θέση την καθιστά κρίσιμο παράγοντα στους ενεργειακούς και εμπορικούς σχεδιασμούς ισχυρών κρατών. Εντούτοις, η μετατροπή αυτών των πλεονεκτημάτων σε συγκεκριμένα εθνικά αποτελέσματα εξακολουθεί να προσκρούει σε μια διαχρονική αδυναμία του ελληνικού πολιτικού συστήματος, η οποία εντοπίζεται στην απόσταση που χωρίζει τη γεωπολιτική δυνατότητα από την πολιτική βούληση. Η διεθνής αναβάθμιση ενός κράτους δεν συνιστά αυτομάτως και στρατηγική επιτυχία, καθώς η τελευταία προϋποθέτει ηγεσία ικανή να αναγνωρίζει την ιστορική συγκυρία, να σταθμίζει τους κινδύνους και πρωτίστως να αναλαμβάνει την ευθύνη των αποφάσεών της. Η γεωπολιτική σημασία της Ελλάδας ενδέχεται, επομένως, να αποδεικνύεται περισσότερο αξιοποιήσιμη από εκείνους που επιδιώκουν να εντάξουν τη χώρα στους δικούς τους σχεδιασμούς παρά από την ίδια, εφόσον η εθνική στρατηγική αδυνατεί να ακολουθήσει τη δυναμική των διεθνών εξελίξεων.

Η σύγκλιση συμφερόντων μεταξύ Ελλάδας, Ηνωμένων Πολιτειών, Γαλλίας, Ινδίας και Ισραήλ διαμορφώνει ένα περιβάλλον σημαντικών δυνατοτήτων. Η Ουάσιγκτον αντιμετωπίζει την Ανατολική Μεσόγειο ως χώρο ενεργειακής ασφάλειας και στρατηγικής διασύνδεσης, ενώ ο οικονομικός διάδρομος Ινδίας–Μέσης Ανατολής–Ευρώπης, γνωστός ως IMEC, δημιουργεί προοπτικές αναβάθμισης του ελληνικού ρόλου στις διεθνείς εμπορικές ροές. Η Ινδία αναζητεί αξιόπιστες προσβάσεις στην ευρωπαϊκή αγορά, η Γαλλία διαθέτει ιδιαίτερα συμφέροντα ασφαλείας στην περιοχή και το Ισραήλ αντιμετωπίζει τη συνεργασία με την Ελλάδα και την Κύπρο ως σημαντική παράμετρο της περιφερειακής του στρατηγικής. Οι επιδιώξεις αυτών των κρατών δεν ταυτίζονται απολύτως. Ωστόσο, η συνάντησή τους στον ευρύτερο χώρο της Ανατολικής Μεσογείου προσφέρει στην Ελλάδα δυνατότητες που υπερβαίνουν το γεωγραφικό και πληθυσμιακό της μέγεθος. Η ουσιαστική πρόκληση για την ελληνική εξωτερική πολιτική έγκειται, συνεπώς, στη δυνατότητα μετατροπής αυτής της διεθνούς σύγκλισης σε ενεργό συμμετοχή στη διαμόρφωση των περιφερειακών συσχετισμών ισχύος, αντί της απλής προσαρμογής σε στρατηγικές προτεραιότητες που καθορίζονται από τρίτους.

Η σημασία αυτής της εξέλιξης αποτυπώνεται και στις αμερικανικές πρωτοβουλίες για την Ανατολική Μεσόγειο, οι οποίες αναδεικνύουν την ενεργειακή ασφάλεια και την αμυντική συνεργασία στην περιοχή ως ζητήματα ιδιαίτερου ενδιαφέροντος για την Ουάσιγκτον. Παράλληλα, η ελληνογαλλική αμυντική συμφωνία του 2021, με τη ρήτρα αμοιβαίας συνδρομής υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις, αποτελεί ουσιαστικό στοιχείο της ελληνικής αποτρεπτικής αρχιτεκτονικής. Η χώρα δεν στερείται διεθνών ερεισμάτων, αλλά η πραγματική τους αξία συναρτάται με την ύπαρξη συνεκτικής στρατηγικής για την αξιοποίησή τους. Οι συμμαχίες συνιστούν πολλαπλασιαστές ισχύος όταν εντάσσονται σε έναν σαφώς προσδιορισμένο εθνικό σχεδιασμό, καθώς οι μεγάλες δυνάμεις διαμορφώνουν τις περιφερειακές τους πολιτικές σύμφωνα με τις δικές τους προτεραιότητες, οι οποίες ενδέχεται να συγκλίνουν με τις ελληνικές επιδιώξεις χωρίς να ταυτίζονται υποχρεωτικά με αυτές. Η απουσία αυτής της διακρίσεως μπορεί να οδηγήσει στην υπερεκτίμηση των συμμαχικών δεσμεύσεων και, κατ’ επέκταση, στη διαμόρφωση μιας εξωτερικής πολιτικής περισσότερο εξαρτημένης από τις αποφάσεις τρίτων παρά από την αυτόνομη εκτίμηση των ελληνικών συμφερόντων.

Υπό αυτό το πρίσμα, η υπόθεση του Great Sea Interconnector αποκτά σημασία ευρύτερη από την κατασκευή μιας ηλεκτρικής διασύνδεσης. Πρόκειται για έργο ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, με εγκεκριμένη χρηματοδότηση εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, το οποίο συνδέεται με την ενεργειακή ασφάλεια της Κύπρου και τη στρατηγική παρουσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης στην περιοχή. Οι διαδικασίες υλοποίησης του έργου έχουν ήδη εκκινήσει, χωρίς ωστόσο να έχει διασφαλιστεί η ολοκλήρωσή του ή να έχουν αποσαφηνιστεί πλήρως οι συνθήκες υπό τις οποίες αυτή θα καταστεί εφικτή. Οι τουρκικές αντιδράσεις και οι διπλωματικοί χειρισμοί που ακολούθησαν αναδεικνύουν, άλλωστε, ένα ουσιαστικό πολιτικό ζήτημα σχετικά με την ικανότητα της Αθήνας να υποστηρίζει εμπράκτως τις στρατηγικές της επιλογές όταν αυτές συναντούν την αντίδραση της Άγκυρας. Η διπλωματική συνδρομή ενός συμμάχου μπορεί ασφαλώς να αποδειχθεί χρήσιμη, πλην όμως η άσκηση νόμιμων δραστηριοτήτων στην Ανατολική Μεσόγειο δεν πρέπει να εμφανίζεται ως πολιτικά εξαρτημένη από την προηγούμενη διαχείριση των τουρκικών αντιρρήσεων. Η δυνατότητα μιας τρίτης χώρας να επηρεάζει, μέσω της προβολής αντιδράσεων, τον χρόνο και τις προϋποθέσεις υλοποίησης ενός ευρωπαϊκού έργου αναδεικνύει μια διάσταση ισχύος που υπερβαίνει κατά πολύ το αντικείμενο της ενεργειακής διασύνδεσης. Η στρατηγική σημασία της υπόθεσης εντοπίζεται ακριβώς στον κίνδυνο να αποκτήσουν οι τουρκικές αξιώσεις πολιτικό βάρος μέσω της επαναλαμβανόμενης διπλωματικής διαχείρισής τους, ακόμη και όταν δεν αναγνωρίζεται η νομική τους βασιμότητα.

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο συγκεκριμένο έργο. Η εκκρεμότητα της οριοθέτησης θαλασσίων ζωνών με την Κυπριακή Δημοκρατία, η μερική συμφωνία οριοθέτησης με την Αίγυπτο και η μη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα δώδεκα ναυτικά μίλια στο Αιγαίο αποτελούν διαφορετικές περιπτώσεις, οι οποίες όμως συνδέονται με το ευρύτερο ζήτημα της ελληνικής στρατηγικής. Καθεμία παρουσιάζει ιδιαίτερες νομικές, διπλωματικές και επιχειρησιακές παραμέτρους, οι οποίες δεν επιτρέπουν απλουστευτικές προσεγγίσεις. Η αναγκαία σύνεση, εντούτοις, δεν πρέπει να συγχέεται με τη διαρκή αναβολή, ούτε η αποφυγή μιας κρίσης να μετατρέπεται σε αυτοσκοπό της εξωτερικής πολιτικής. Η μακροχρόνια διατήρηση εκκρεμοτήτων χωρίς σαφώς προσδιορισμένο ορίζοντα επίλυσης επηρεάζει αναπόφευκτα τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνονται οι περιφερειακές αντιλήψεις περί ισχύος και αποφασιστικότητος. Η πάροδος του χρόνου δεν λειτουργεί κατ’ ανάγκην υπέρ εκείνου που επιλέγει την αναμονή, ιδίως όταν η αντίπαλη πλευρά αξιοποιεί το διάστημα αυτό για να εδραιώνει διεκδικήσεις και να διευρύνει το πεδίο της διαπραγμάτευσης.

Η Τουρκία, ανεξαρτήτως των εσωτερικών της αντιφάσεων και των προβλημάτων που αντιμετωπίζει, εξακολουθεί να επιδιώκει την αναθεώρηση περιφερειακών ισορροπιών μέσω συνδυασμού στρατιωτικής ισχύος, διπλωματικών πρωτοβουλιών και οικονομικής παρουσίας. Η ελληνική απάντηση δεν δύναται να εξαντλείται στην επίκληση του διεθνούς δικαίου, όσο αναγκαία και αν είναι η προσήλωση σε αυτό. Απαιτείται σταθερή πολιτική βούληση, αποτρεπτική αξιοπιστία και ικανότητα διαμόρφωσης ευνοϊκών συνθηκών στο πλαίσιο της διεθνούς νομιμότητος. Η απόκτηση σύγχρονων οπλικών συστημάτων ενισχύει αναμφισβήτητα τις ελληνικές δυνατότητες, δεν υποκαθιστά όμως την ύπαρξη εθνικής στρατηγικής. Η στρατιωτική ισχύς που δεν συνοδεύεται από σαφή πολιτικό σκοπό κινδυνεύει να παραμείνει ένα δαπανηρό, αλλά ανεπαρκώς αξιοποιημένο πλεονέκτημα. Αντιστοίχως, η διπλωματία που προσανατολίζεται αποκλειστικά στην αποφυγή της έντασης ενδέχεται να καταλήξει σε μια αντιστροφή στρατηγικών προτεραιοτήτων, κατά την οποία η διατήρηση της ηρεμίας αντιμετωπίζεται ως τελικός σκοπός και όχι ως αναγκαία συνθήκη για την προώθηση των εθνικών συμφερόντων.

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η διαχρονική ευθύνη του ελληνικού πολιτικού προσωπικού. Η πολιτική τόλμη δεν ταυτίζεται με την επιπολαιότητα, ούτε η αποφασιστικότητα προϋποθέτει την αναζήτηση συγκρούσεων. Αντιθέτως, η σοβαρή στρατηγική απαιτεί προετοιμασία, γνώση των πραγματικών συσχετισμών και δυνατότητα ανάληψης υπολογισμένου κινδύνου. Εκείνο που προκαλεί προβληματισμό είναι η τάση να αντιμετωπίζεται η διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης ως επιτυχία, ακόμη και όταν αυτή περιορίζει σταδιακά τα περιθώρια άσκησης εθνικής πολιτικής. Η διάκριση μεταξύ στρατηγικής αυτοσυγκράτησης και πολιτικής φοβικότητας εντοπίζεται πρωτίστως στην ύπαρξη συγκεκριμένου εθνικού σκοπού, ο οποίος καθορίζει τον χρόνο, τα μέσα και τα όρια κάθε διπλωματικής επιλογής. Η αναμονή μπορεί να αποτελεί συνειδητή στρατηγική απόφαση όταν εντάσσεται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό, μετατρέπεται όμως σε παράγοντα αδράνειας όταν υποκαθιστά τη διαμόρφωση του ίδιου του σχεδιασμού. Η διαρκής επίκληση της σταθερότητας, χωρίς αντίστοιχη αποσαφήνιση των επιδιωκόμενων αποτελεσμάτων, δημιουργεί έτσι τον κίνδυνο μιας εξωτερικής πολιτικής η οποία αξιολογεί την επιτυχία της περισσότερο από τις κρίσεις που απέφυγε παρά από τις στρατηγικές δυνατότητες που αξιοποίησε.

Η Ελλάδα διαθέτει σήμερα σημαντικά στρατηγικά ερείσματα και πραγματικές δυνατότητες ενίσχυσης της περιφερειακής της θέσης. Η αξιοποίησή τους προϋποθέτει την υπέρβαση μιας πολιτικής νοοτροπίας που συχνά αντιμετωπίζει την επιφύλαξη ως εγγύηση ασφαλείας, παραγνωρίζοντας ότι η παρατεταμένη αδράνεια μπορεί να επιφέρει κόστος εξίσου ουσιαστικό με εκείνο μιας εσφαλμένης πρωτοβουλίας. Οι ευνοϊκές διεθνείς συγκυρίες δεν διαρκούν επ’ αόριστον, ενώ κανένας σύμμαχος δεν δύναται να υποκαταστήσει την πολιτική βούληση ενός κράτους που αδυνατεί να προσδιορίσει και να υπηρετήσει με συνέπεια τις στρατηγικές του προτεραιότητες.

Η Ιστορία δεν αξιολογεί τα Έθνη αποκλειστικά με βάση τις ευκαιρίες που τους προσφέρθηκαν, αλλά κυρίως εκείνες που κατόρθωσαν να αξιοποιήσουν. Το πραγματικό γεωπολιτικό παράδοξο της Ελλάδας δεν είναι ότι στερείται ισχύος, αλλά ότι εξακολουθεί να αναζητεί την πολιτική τόλμη που απαιτείται για να τη μετατρέψει σε εθνικό αποτέλεσμα.

Πηγές – Παραπομπές

  1. Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Projects of Common Interest and Projects of Mutual Interest
    https://energy.ec.europa.eu/topics/infrastructure/projects-common-interest-and-projects-mutual-interest_en
  2. Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Connecting Europe Facility for Energy
    https://cinea.ec.europa.eu/programmes/connecting-europe-facility/energy-infrastructure-connecting-europe-facility_en
  3. ΑΔΜΗΕ – Επίσημη ενημέρωση για τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις
    https://www.admie.gr/
  4. Κυπριακή Δημοκρατία – Υπουργείο Ενέργειας, Εμπορίου και Βιομηχανίας
    https://www.meci.gov.cy/
  5. Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Ενεργειακή πολιτική και ασφάλεια εφοδιασμού
    https://energy.ec.europa.eu/
  6. Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδας – Διμερείς σχέσεις και διεθνείς συμφωνίες
    https://www.mfa.gr/
  7. Υπουργείο Εξωτερικών της Γαλλίας – Γαλλοελληνικές σχέσεις
    https://www.diplomatie.gouv.fr/en/
  8. Γαλλική Δημοκρατία – Ελληνογαλλική συμφωνία στρατηγικής συνεργασίας στην άμυνα και την ασφάλεια
    https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/id/JORFTEXT000045174537
  9. Γερουσία των ΗΠΑ – Επιτροπή Εξωτερικών Σχέσεων, νομοθετικές πρωτοβουλίες για την Ανατολική Μεσόγειο
    https://www.foreign.senate.gov/
  10. Κογκρέσο των ΗΠΑ – Νομοθεσία και πρωτοβουλίες για την Ανατολική Μεσόγειο
    https://www.congress.gov/
  11. Κυβέρνηση της Ινδίας – India–Middle East–Europe Economic Corridor (IMEC), Μνημόνιο Κατανόησης
    https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2023/sep/doc202399250101.pdf
  12. Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών – Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS)
    https://www.un.org/depts/los/convention_agreements/texts/unclos/unclos_e.pdf
  13. Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών – Θαλάσσια νομοθεσία και συμφωνίες της Ελλάδας
    https://www.un.org/depts/los/LEGISLATIONANDTREATIES/STATEFILES/GRC.htm
  14. Reuters – Διεθνής ειδησεογραφική κάλυψη ενεργειακών και γεωπολιτικών εξελίξεων
    https://www.reuters.com/
  15. Financial Times – Διεθνής οικονομική και γεωπολιτική ανάλυση
    https://www.ft.com/

Από Nikolaos.L

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *