Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης
Από τις πρώτες ημέρες του Χαλιφάτου Ρασιντούν, όταν οι Άραβες κατακτούσαν τη βυζαντινή Παλαιστίνη, τη Συρία και την Αίγυπτο, η σκιά της δουλείας έπεφτε πάνω στους λαούς της Μεσογείου. Οι άνδρες σφαγιάζονταν ή εξορίζονταν, οι γυναίκες και τα παιδιά αιχμαλωτίζονταν και οδηγούνταν σε ξένες αγορές.
Οι αριθμοί που φτάνουν στα χέρια μας είναι συγκλονιστικοί. Μετά την πτώση της Καισάρειας το 640 μ.Χ., 4.000 αιχμάλωτοι στάλθηκαν στη Μεδίνα. Στην Κύπρο, δύο ελληνικές επιγραφές μιλούν για 200.000 απαχθέντες, διασκορπισμένους σε Συρία και Αίγυπτο. Οι νέοι άνδρες που έφευγαν για την Αραβική Χερσόνησο σχεδόν άδειασαν τα ελληνικά χωριά από άνδρες και αγόρια, αφήνοντας πίσω κατεστραμμένες κοινότητες.
Οι γυναίκες αιχμάλωτες ήταν γνωστό ότι υφίσταντο σεξουαλική κακοποίηση. Οι μουσουλμάνοι άνδρες είχαν το δικαίωμα να κάνουν σεξ με γυναίκες αιχμάλωτες (σκλάβες), το οποίο διατυπωνόταν κάπως έτσι: «Εκείνοι οι άνδρες που φυλάνε τα γεννητικά τους όργανα, εκτός από τις γυναίκες τους και εκείνες που κατέχει το δεξί τους χέρι, γιατί τότε δεν υπάρχει τιμωρία» (Κοράνι 23:6), γεγονός που έδινε στους άνδρες το δικαίωμα να κάνουν σεξ όχι μόνο με τις γυναίκες τους αλλά και με γυναίκες αιχμάλωτες σκλάβες.
Ο Βέρβερος περιηγητής, ένας από τους μεγαλύτερους όλων των εποχών, Ιμπν Μπατούτα, περιγράφει τις Ελληνίδες που υποδουλώθηκαν στους Τούρκους. Όμορφες και νέες, αναγκάζονταν να υπηρετούν ως σκλάβες και παλλακίδες, ενώ οι άνδρες τους εργάζονταν στα κανάλια, στα χωράφια και στα ορυχεία. Ο ίδιος ο χαλίφης Ούμαρ, όπως διηγούνται, εξέταζε τις σκλάβες πριν τις αγοράσει, με μια κυνική λεπτομέρεια που καταγράφει η ιστορία, τοποθετώντας τα χέρια του ανάμεσα στο στήθος και στους γλουτούς.
Η δουλεία συνεχίστηκε στους αιώνες των Ομεϋαδών και των Αββασιδών, μέχρι το Σουλτανάτο των Μαμελούκων και την Οθωμανική Αυτοκρατορία, όπου χιλιάδες Έλληνες πωλούνταν στις αγορές της Σμύρνης και της Κωνσταντινούπολης. Το 1821–1822, η τραγωδία κορυφώθηκε στη Χίο. 42.000 άνδρες, γυναίκες και παιδιά σφαγιάστηκαν και 52.000 πουλήθηκαν ως σκλάβοι. Στη Σαμοθράκη, 10.000 άνδρες και αγόρια εξοντώθηκαν και οι γυναίκες και τα παιδιά εξαναγκάστηκαν στις αγορές των Οθωμανών. Στις Κυδωνιές, η πόλη λεηλατήθηκε και καταστράφηκε ολοσχερώς, ενώ οι επιζώντες αιχμαλωτίστηκαν.
Κι όμως, παρά τον τρόμο και την αδικία, οι Έλληνες δεν έπαψαν να θυμούνται και να διηγούνται. Η μνήμη των σκλάβων, των σφαγμένων και των εκτοπισμένων παραμένει ζωντανή μέσα από τις γραφές, όπως εκείνες του Ιμπν Μπατούτα, που κατέγραψε με ακρίβεια την αλήθεια του κόσμου του, όσο σκληρή κι αν ήταν.
Η ειρήνη με τους «φίλους» μας τους Οθωμανούς δεν ήταν ποτέ δεδομένη. Ήταν μια ειρήνη που απαιτούσε επιφυλακή, θάρρος και μνήμη. Η ιστορία μας διδάσκει ότι η συνύπαρξη δεν είναι μόνο διπλωματία αλλά και δύναμη να βλέπεις την αλήθεια κατάματα, να θυμάσαι τα θύματα και να τιμάς τη ζωή εκείνων που χάθηκαν.
Κάπως έτσι, ανάμεσα στις σκιές των χαλιφάτων και τις φλόγες των σφαγών, η ελληνική μνήμη αντέχει ή τουλάχιστον προσπαθεί μετά κόπων και βασάνων. Γιατί η ιστορία είναι φως που αναδύεται από τη μνήμη και την αλήθεια, από την αγωνία και την αντοχή ενός λαού που ποτέ δεν ξέχασε αλλά και δεν πρέπει να ξεχάσει, για να μην ξαναζήσει αντίστοιχη κτηνωδία.
Η εικόνα του άρθρου
«Ρόδον, 18 ετών, προς πώληση για 800 νομίσματα». Ένα γυμνό σώμα πάνω σε χαλί, μια Ελληνίδα σκλάβα της Ανατολής, θύμα των λεηλασιών και της δουλείας Σαρακηνών και Οθωμανών. Ο πίνακας του Ισπανού José Jiménez Aranda (1897) μας υπενθυμίζει την τραγωδία των πληθυσμών του ελλαδικού χώρου, της Μικράς Ασίας, του Πόντου, της Μέσης Ανατολής και της Αιγύπτου. Για όσους ονειρεύονται την «ειρηνική πολυπολιτισμικότητα» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ή ξεχνούν ότι η δουλεία και η βία δεν είναι παρελθόν, αυτός ο πίνακας είναι μια σκληρή αλλά αληθινή προειδοποίηση.
Πηγές – Παραπομπές
- Κοράνι, Σούρα Αλ-Μουμινούν, 23:5–6. Quranic Arabic Corpus.
- José Jiménez Aranda, «Una esclava en venta» (περ. 1897). Museo de Málaga.
- José Jiménez Aranda, «Una esclava en venta». Ισπανικό Μητρώο Μουσειακών Συλλογών – CER.es.