Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Τι είναι τελικά ο Εθνικιστής; Ένας άνθρωπος που αγαπά την Πατρίδα του περισσότερο από τους άλλους; Κάποιος που συγκινείται στο άκουσμα του Εθνικού Ύμνου, που ανατριχιάζει μπροστά στη γαλανόλευκη και αισθάνεται υπερηφάνεια όταν αναλογίζεται την Ιστορία των προγόνων του; Όχι απαραίτητα. Όλα αυτά είναι αισθήματα βαθιά ανθρώπινα και απολύτως σεβαστά. Μπορεί να αποτελούν την αφετηρία, δεν αρκούν όμως για να προσδιορίσουν μια ολόκληρη κοσμοθεωρία. Διότι ο Εθνικισμός ως συνειδητή πολιτική και φιλοσοφική αντίληψη δεν εξαντλείται στο συναίσθημα της φιλοπατρίας. Επιχειρεί να μετατρέψει το συναίσθημα σε συνείδηση, τη συνείδηση σε βούληση και τη βούληση σε πράξη. Μια σημαία μπορείς να την αναρτήσεις μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Μια ολόκληρη στάση ζωής όμως δεν την αποκτάς με ένα πάτημα στην οθόνη του κινητού σου.
Ας φανταστούμε έναν νέο άνθρωπο να στέκεται μπροστά σε ένα παλιό μνημείο. Διαβάζει ονόματα χαραγμένα στην πέτρα. Άνθρωποι που κάποτε περπάτησαν στους ίδιους δρόμους, αγάπησαν, ονειρεύτηκαν, έκαναν οικογένειες και κάποια στιγμή βρέθηκαν αντιμέτωποι με αποφάσεις που ξεπερνούσαν την προσωπική τους ζωή. Ο νέος μπορεί να συγκινηθεί και να συνεχίσει τον δρόμο του. Μπορεί να βγάλει μια φωτογραφία, να την ανεβάσει στα κοινωνικά δίκτυα και λίγα λεπτά αργότερα να την έχει ήδη ξεχάσει. Μπορεί όμως να σταθεί λίγο περισσότερο και να αναρωτηθεί τι τον συνδέει με εκείνους τους ανθρώπους, τι παρέλαβε από αυτούς και τι οφείλει να παραδώσει σε όσους θα έρθουν μετά. Εκεί αρχίζει να διαμορφώνεται κάτι βαθύτερο από μια στιγμιαία συγκίνηση. Η ιστορική μνήμη μετατρέπεται σε προσωπική ευθύνη.
Αυτή είναι μια από τις ουσιαστικότερες πλευρές της εθνικιστικής κοσμοθεωρίας. Η αντίληψη ότι ο άνθρωπος δεν αποτελεί μια απομονωμένη ύπαρξη που εμφανίζεται τυχαία μέσα στον χρόνο και εξαφανίζεται χωρίς δεσμούς με όσα προηγήθηκαν ή θα ακολουθήσουν. Ανήκει σε μια ιστορική κοινότητα. Κληρονομεί μια γλώσσα, έναν πολιτισμό, παραδόσεις, μνήμες, αγώνες, επιτεύγματα και τραγωδίες. Δεν τα δημιούργησε όλα ο ίδιος. Τα παρέλαβε και κάποτε θα κληθεί να τα παραδώσει. Ο σημερινός νέος μπορεί να έχει ολόκληρο τον κόσμο στην οθόνη του, να συνομιλεί με ανθρώπους χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά και να γνωρίζει μέσα σε λίγα λεπτά τι συμβαίνει στην άλλη άκρη του πλανήτη. Αυτό όμως δεν απαντά αυτομάτως σε μια παλιά και επίμονη ερώτηση. Ποιος είμαι και πού ανήκω;
Το Έθνος μέσα σε αυτή τη φιλοσοφική θεώρηση δεν είναι απλώς ένας πληθυσμός που κατοικεί εντός ορισμένων συνόρων. Είναι μια ιστορική κοινότητα που αποκτά συνείδηση της συνέχειάς της και εκφράζει τη βούληση να διατηρήσει και να διαμορφώσει το μέλλον της. Η πατρώα γη, η Φυλή ως έννοια ιστορικής καταγωγής και συνέχειας, η κοινή ιστορική εμπειρία, η γλώσσα, η θρησκευτική παράδοση και ο πολιτισμός αποτελούν στοιχεία αυτής της ταυτότητας. Χώμα, αίμα και πνεύμα, όπως αποτυπώνεται συμβολικά στη συγκεκριμένη φιλοσοφική παράδοση. Τρεις έννοιες που συνδέουν τον άνθρωπο με τον τόπο, τις προηγούμενες γενιές και την πνευματική δημιουργία της κοινότητάς του. Η συνείδηση αυτής της κοινής πορείας είναι εκείνη που τους προσδίδει πολιτικό και ηθικό νόημα. Και η συνέχεια αυτή δεν είναι μια ευθεία γραμμή χωρίς διακοπές, αντιφάσεις ή μεταβολές. Είναι μια διαρκής ιστορική προσπάθεια μέσα από την οποία ένας λαός αναγνωρίζει, επανεξετάζει και διαμορφώνει την ταυτότητά του.
Εδώ συναντούμε μια ιδιαίτερα σημαντική φιλοσοφική έννοια, τον πολίτη-πρόσωπο. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται ούτε ως ένας αριθμός μέσα σε μια απρόσωπη μάζα ούτε ως ένα απολύτως αυτάρκες άτομο που δεν αναγνωρίζει κανέναν δεσμό πέρα από το προσωπικό του συμφέρον. Είναι πρόσωπο με ελευθερία, κρίση, υποχρεώσεις και δικαιώματα. Η προσωπικότητά του αναπτύσσεται μέσα από σχέσεις με την οικογένεια, την κοινότητα, την Πατρίδα και τον πολιτισμό του. Δεν παύει να είναι ξεχωριστός άνθρωπος επειδή ανήκει σε ένα σύνολο. Αντιθέτως, η συμμετοχή του στην κοινή ζωή μπορεί να προσδώσει μεγαλύτερο περιεχόμενο στην ατομική του ύπαρξη. Σε μια εποχή που η αξία του ανθρώπου μετριέται συχνά με αριθμούς ακολούθων, προβολές και ψηφιακές αντιδράσεις, αυτή η διάκριση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο άνθρωπος δεν είναι το προφίλ του. Ο χαρακτήρας του δεν μετριέται σε likes.
Η έννοια αυτή συναντά την οργανική αντίληψη της κοινωνίας. Μια κοινωνία δεν είναι απλώς μια συγκέντρωση ανθρώπων που συναλλάσσονται μεταξύ τους. Είναι ένα πλέγμα σχέσεων, ευθυνών και αλληλεξαρτήσεων. Ο εργάτης, ο επιστήμονας, ο αγρότης, ο στρατιωτικός, ο δάσκαλος και ο δημιουργός δεν αποτελούν ξένα μεταξύ τους σώματα. Συμμετέχουν με διαφορετικό τρόπο στην ίδια συλλογική ζωή. Το ίδιο και ο νέος που εργάζεται από το πρωί μέχρι το βράδυ για να πληρώσει ένα ενοίκιο, η μητέρα που αγωνίζεται να μεγαλώσει τα παιδιά της, ο φοιτητής που αναρωτιέται αν θα βρει δουλειά στον τόπο του. Η κοινωνική συνοχή όμως δεν σημαίνει κατάργηση των διαφορών, ούτε η επίκληση της ενότητας μπορεί να δικαιολογεί την υποτίμηση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας. Μια κοινότητα που ζητά από τα μέλη της να αναλαμβάνουν ευθύνες οφείλει ταυτόχρονα να αναγνωρίζει την αξία και την ελευθερία τους.
Και τι είναι εκείνο που δίνει στον άνθρωπο τη δύναμη να υπερβεί την αδράνεια; Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία η βουλησιοκρατία. Η φιλοσοφική έμφαση στη βούληση, στην ανθρώπινη απόφαση και στην ικανότητα συνειδητής δράσης. Ο άνθρωπος δεν αντιμετωπίζεται ως ένα παθητικό αποτέλεσμα οικονομικών μηχανισμών, κοινωνικών περιστάσεων ή ιστορικών αναγκαιοτήτων. Διαθέτει κρίση και μπορεί να επιλέξει. Μπορεί να αρνηθεί την ευκολία, να αντισταθεί στην αδιαφορία και να αναλάβει ευθύνη για κάτι που θεωρεί σημαντικότερο από την πρόσκαιρη προσωπική του άνεση. Κανείς δεν του υπόσχεται ότι θα είναι εύκολο. Ιδίως σήμερα όταν ένας νέος άνθρωπος συχνά δυσκολεύεται ακόμη και να σχεδιάσει την επόμενη πενταετία της ζωής του. Η βούληση δεν εξαφανίζει τις δυσκολίες. Είναι όμως εκείνη που αρνείται να τις αναγορεύσει σε μόνιμο πεπρωμένο.
Αυτή η αντίληψη συνδέεται με τον ιδεαλισμό, την αναγνώριση δηλαδή ότι η ανθρώπινη ζωή δεν εξαντλείται στην ύλη και στο οικονομικό συμφέρον. Υπάρχουν αξίες που δεν αγοράζονται και δεν αποτιμώνται σε χρήμα. Η τιμή, η αξιοπρέπεια, η αρετή, η ιστορική μνήμη, η αφοσίωση σε μια υπόσχεση και η ευθύνη απέναντι στην οικογένεια και την κοινότητα. Δεν χρειάζεται να αρνηθεί κανείς τη σημασία της υλικής ευημερίας για να αναγνωρίσει ότι η ευημερία από μόνη της δεν αρκεί για να δώσει νόημα στην ανθρώπινη ύπαρξη. Ας μην κοροϊδευόμαστε όμως. Είναι εύκολο να μιλά κανείς για υψηλά ιδανικά όταν δεν αγωνιά για τον λογαριασμό του ηλεκτρικού ή για το ενοίκιο στο τέλος του μήνα. Ο ιδεαλισμός που αγνοεί τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων κινδυνεύει να καταντήσει μια όμορφη θεωρία για όσους έχουν την πολυτέλεια να μην ανησυχούν. Το πνεύμα δεν καταργεί το ψωμί. Δίνει όμως νόημα στον αγώνα για το ψωμί και απαιτεί μια κοινωνία στην οποία ο άνθρωπος δεν θα ζει μόνο για να επιβιώνει.
Στην ελληνική ιστορική παράδοση η έννοια της αριστείας κατέχει ξεχωριστή θέση. Το ομηρικό «αἰὲν ἀριστεύειν» δεν αποτελεί απλώς μια προτροπή για διάκριση. Μας παραπέμπει στην προσπάθεια του ανθρώπου να γίνει καλύτερος, να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις της ζωής και να μη φανεί κατώτερος των ευθυνών του. Από αυτή την αντίληψη μπορεί να προκύψει ένα ουσιαστικό περιεχόμενο της αξιοκρατίας. Όχι η αξίωση ότι κάποιοι άνθρωποι γεννιούνται ανώτεροι από άλλους, αλλά η απαίτηση η ευθύνη, η προσφορά, η γνώση και η ικανότητα να έχουν πραγματικό αντίκρισμα στην κοινωνική ζωή. Και εδώ ακριβώς η θεωρία συναντά τη σημερινή ελληνική πραγματικότητα. Τι νόημα έχει να μιλάμε για αριστεία σε έναν νέο που βλέπει την προσπάθειά του να υποχωρεί μπροστά στο γνωστό επώνυμο, στην κομματική γνωριμία ή στο βολικό τηλέφωνο; Η αξιοκρατία δεν είναι σύνθημα για επετειακές ομιλίες. Είναι καθημερινή δοκιμασία για κάθε κοινωνία που θέλει να σέβεται τον εαυτό της.
Ο Εθνικιστής όπως τον περιγράφει αυτή η ιδεολογική παράδοση δεν επιθυμεί απλώς μια ισχυρή κρατική εξουσία. Εδώ βρίσκεται μια διάκριση που συχνά παραγνωρίζεται. Το Έθνος δεν ταυτίζεται με το Κράτος. Το πρώτο αποτελεί ιστορική και πολιτισμική κοινότητα. Το δεύτερο είναι ένας πολιτικός και θεσμικός οργανισμός. Το Κράτος μπορεί να αλλάξει μορφή, κυβέρνηση, νόμους και διοικητικές δομές. Η εθνική κοινότητα μπορεί να εξακολουθεί να υπάρχει πέρα από αυτές τις μεταβολές. Η ελληνική ιστορική εμπειρία προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα λαού που διατήρησε την ταυτότητά του ακόμη και σε περιόδους κατά τις οποίες δεν διέθετε ανεξάρτητη κρατική υπόσταση. Γι’ αυτό και η κριτική προς την κρατική εξουσία δεν αποτελεί από μόνη της έλλειψη φιλοπατρίας. Ένας πολίτης μπορεί να αγαπά βαθιά την Πατρίδα του και ταυτόχρονα να αντιτίθεται στις αποφάσεις εκείνων που κυβερνούν στο όνομά της. Η Πατρίδα δεν είναι ιδιοκτησία καμίας κυβέρνησης. Ούτε το Έθνος παράρτημα κάποιου κόμματος.
Γι’ αυτό η εθνική ελευθερία και αυτοδιάθεση αποτελούν θεμελιώδεις αρχές της εθνικιστικής σκέψης. Το δικαίωμα μιας ιστορικής κοινότητας να διατηρεί την ταυτότητά της και να αποφασίζει ελεύθερα για την πολιτική της πορεία. Το δικαίωμα αυτό αποκτά συνεκτικό ηθικό περιεχόμενο όταν αναγνωρίζεται και στους άλλους λαούς. Διαφορετικά η διεκδίκηση της δικής μας ελευθερίας κινδυνεύει να μετατραπεί σε άρνηση της ελευθερίας των υπολοίπων. Η αγάπη για τη δική σου Πατρίδα δεν χρειάζεται να στηρίζεται στην περιφρόνηση της πατρίδας κάποιου άλλου. Ούτε η υπεράσπιση της ιστορικής σου ταυτότητας απαιτεί να αρνηθείς την ιστορική ταυτότητα των άλλων.
Υπάρχει όμως και μια άλλη διάσταση περισσότερο προσωπική και ίσως δυσκολότερη να αποδοθεί με πολιτικούς όρους. Είναι εκείνο που ορισμένοι στοχαστές της εθνικιστικής παράδοσης περιγράφουν ως ιερό πεπρωμένο. Όχι απαραίτητα μια μεταφυσική βεβαιότητα ότι η Ιστορία έχει προαποφασίσει το μέλλον ενός λαού, αλλά η βιωματική πεποίθηση ότι ο άνθρωπος συμμετέχει σε μια ιστορική διαδρομή που υπερβαίνει τη διάρκεια της δικής του ζωής. Ότι οι επιλογές του δεν αφορούν αποκλειστικά τον εαυτό του και ότι η ελευθερία του συνοδεύεται από το βάρος της ευθύνης. Εδώ συναντιούνται η ιστορική μνήμη, η παράδοση και η ανθρώπινη ελευθερία. Το παρελθόν δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις για κάθε πρόβλημα του παρόντος. Μπορεί όμως να προσφέρει ένα μέτρο με το οποίο ο άνθρωπος εξετάζει τις επιλογές του.
Ο Ίων Δραγούμης εξέφρασε με ιδιαίτερη ένταση αυτή την προσωπική διάσταση του εθνικού χρέους. Στο έργο του Μαρτύρων και Ηρώων Αίμα η τύχη του Έθνους δεν παρουσιάζεται ως μια υπόθεση που μπορεί κανείς να αναθέσει αδιαφορώντας στους άλλους. Ο κάθε άνθρωπος καλείται να αναλογιστεί τη δική του συμμετοχή. Η σκέψη αυτή έχει μια σχεδόν προκλητική απαίτηση. Να μην περιμένεις πάντοτε έναν ηγέτη, έναν σωτήρα, μια κυβέρνηση ή κάποιον άγνωστο να πράξει εκείνο που εσύ θεωρείς αναγκαίο. Και πόσο επίκαιρη ακούγεται αυτή η απαίτηση σε μια εποχή όπου όλοι έχουμε μια γνώμη για τα πάντα, όπου η αγανάκτηση εκφράζεται με ένα σχόλιο και η συμμετοχή συχνά τελειώνει μόλις κλείσει η οθόνη. Το να καταγγέλλεις όσα σε ενοχλούν είναι εύκολο. Το να αναλαμβάνεις το δικό σου μερίδιο ευθύνης είναι η πραγματική δοκιμασία.
Κάπου εδώ ο Εθνικισμός παύει να είναι μια αφηρημένη έννοια γραμμένη σε βιβλία και αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο. Δεν βρίσκεται μόνο στις μεγάλες ιστορικές στιγμές, στις μάχες και στις εθνικές επετείους. Η συνέπεια προς τις ιδέες δοκιμάζεται και στις μικρές πράξεις της καθημερινότητας. Στον άνθρωπο που μελετά την Ιστορία του αντί να αρκείται σε συνθήματα. Στον δάσκαλο που μεταδίδει τη γλώσσα και τη γνώση. Στον νέο που αναζητά την αλήθεια ακόμη και όταν αυτή ανατρέπει τις βεβαιότητές του. Στον πολίτη που δεν ανέχεται την αναξιοκρατία, την υποκρισία και την κατάχρηση εξουσίας ακόμη κι όταν προέρχονται από εκείνους που επικαλούνται τις ίδιες ιδέες με τον ίδιο. Στον νέο που επιλέγει να δημιουργήσει στον τόπο του εφόσον έχει αυτή τη δυνατότητα, αλλά και σε εκείνον που αναγκάζεται να φύγει και εξακολουθεί να διατηρεί ζωντανή τη σχέση με τη γλώσσα και τον πολιτισμό του. Η απόσταση από την Πατρίδα δεν μετρά αυτομάτως την αγάπη προς αυτήν.
Διότι η αγάπη προς το Έθνος δεν μπορεί να αποτελεί άλλοθι για την προσωπική ανεπάρκεια. Ούτε ένα σύμβολο, μια σημαία ή μια μεγαλόστομη διακήρυξη μπορούν να υποκαταστήσουν τον χαρακτήρα. Η αφοσίωση σε υψηλά ιδανικά κρίνεται πρωτίστως από τη συνέπεια ανάμεσα στα λόγια και στις πράξεις. Από την ικανότητα να αναγνωρίζεις τα λάθη σου. Από το θάρρος να υπερασπίζεσαι όσα πιστεύεις χωρίς να θεωρείς ότι η δική σου πεποίθηση σε απαλλάσσει από την υποχρέωση της σκέψης. Δεν είναι δύσκολο να γεμίσεις μια σελίδα με μεγάλα λόγια για την Πατρίδα. Δύσκολο είναι να είσαι συνεπής όταν κανείς δεν σε βλέπει, όταν δεν υπάρχει χειροκρότημα και όταν η προσωπική σου επιλογή έχει κάποιο κόστος.
Η Ιστορία δεν είναι ένα ακίνητο μνημείο μπροστά στο οποίο στεκόμαστε για να θαυμάσουμε τον εαυτό μας. Είναι μια αδιάκοπη συνομιλία με όσους έζησαν πριν από εμάς. Μια συνομιλία που περιλαμβάνει μεγαλείο και σφάλματα, θριάμβους και ήττες, δημιουργία και καταστροφή. Η ιστορική αυτογνωσία απαιτεί να αντικρίζουμε ολόκληρη αυτή την κληρονομιά. Όχι να διαλέγουμε μόνο όσα μας κολακεύουν. Ένας νέος που γνωρίζει πραγματικά την Ιστορία του δεν χρειάζεται να φοβάται κάθε δύσκολη ερώτηση. Ούτε να θεωρεί προσωπική προσβολή την αναγνώριση ενός ιστορικού λάθους. Η αυτογνωσία δεν αποδυναμώνει την ιστορική συνείδηση. Της προσφέρει βάθος και ωριμότητα.
Ας επιστρέψουμε για λίγο στον νέο άνθρωπο που στεκόταν μπροστά στο μνημείο. Τώρα έχει φύγει. Περπατά στους δρόμους της πόλης του. Το κινητό του δονείται στην τσέπη. Τον περιμένουν μηνύματα, υποχρεώσεις, ίσως μια βάρδια στη δουλειά ή ένα μάθημα που πρέπει να προλάβει. Γύρω του συνεχίζεται η συνηθισμένη ζωή. Άνθρωποι πηγαίνουν στις δουλειές τους, παιδιά επιστρέφουν από το σχολείο, ηλικιωμένοι συζητούν σε κάποιο καφενείο. Τίποτε το ηρωικό στην εικόνα. Κι όμως μέσα σε αυτή τη φαινομενικά ασήμαντη καθημερινότητα υπάρχει ολόκληρη η συνέχεια ενός λαού. Η γλώσσα που ακούγεται στον δρόμο, οι μνήμες που μεταδίδονται μέσα στα σπίτια, οι παραδόσεις που αλλάζουν χωρίς να εξαφανίζονται και οι νέες γενιές που αναζητούν τη δική τους θέση στον κόσμο. Ίσως εκείνη τη στιγμή να μη σκέφτεται τίποτα από όλα αυτά. Ίσως απλώς να αναρωτιέται πώς θα τα βγάλει πέρα μέχρι το τέλος του μήνα. Και αυτή ακριβώς είναι η ζωή μέσα στην οποία καλείται να αποκτήσει περιεχόμενο κάθε μεγάλη ιδέα.
Ο άνθρωπος δεν ζει μόνο στο παρόν. Βυθίζει τις ρίζες του στο παρελθόν και απλώνει τα κλαδιά του προς το μέλλον. Αυτό δεν σημαίνει ότι γεννιέται δεσμευμένος να επαναλάβει τη ζωή των προγόνων του. Σημαίνει ότι έχει τη δυνατότητα να γνωρίσει όσα κληρονόμησε, να τα αξιολογήσει και να αποφασίσει τι αξίζει να συνεχιστεί. Η παράδοση δεν είναι ένα αντικείμενο κλειδωμένο σε μουσείο. Είναι ζωντανή μόνο όταν οι άνθρωποι μπορούν να της δίνουν περιεχόμενο. Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση για τη νέα γενιά να είναι ακριβώς αυτή. Να μη χρειαστεί να διαλέξει ανάμεσα στις ρίζες της και στο μέλλον της. Να μπορέσει να δημιουργήσει, να προοδεύσει, να γνωρίσει τον κόσμο και ταυτόχρονα να διατηρήσει μια ουσιαστική σχέση με την ιστορική της ταυτότητα.
Τελικά, τι είναι ο Εθνικιστής;
Στην ιδεολογική αντίληψη που εξετάσαμε είναι ο άνθρωπος που αναγνωρίζει την ιστορική του ταυτότητα και επιλέγει συνειδητά να υπηρετήσει τη συνέχεια και την ελευθερία της εθνικής του κοινότητας. Που δεν αρκείται στη συγκίνηση αλλά αναλαμβάνει ευθύνη. Που δεν συγχέει το Έθνος με την εκάστοτε κυβέρνηση. Που θεωρεί την αρετή, την αξιοκρατία, τη γνώση και την προσφορά αναγκαία στοιχεία της προσωπικής του στάσης. Που αντιλαμβάνεται ότι η ελευθερία της Πατρίδας αποκτά βαθύτερο νόημα όταν συνοδεύεται από την ελευθερία και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων της.
Και ίσως εδώ να βρίσκεται το δυσκολότερο σημείο κάθε ιδεολογικής αυτοσυνειδησίας. Δεν αρκεί να δηλώνεις τι είσαι. Οφείλεις να μπορείς να απαντήσεις τι πράττεις, τι δημιουργείς και τι αφήνεις πίσω σου.
Γιατί οι λέξεις αντέχουν εύκολα στα χείλη των ανθρώπων. Οι ιδέες όμως δοκιμάζονται μέσα στη ζωή.
Το Έθνος δεν έχει ανάγκη μόνο από εκείνους που επικαλούνται το παρελθόν του. Έχει ανάγκη από ανθρώπους ικανούς να αναλάβουν την ευθύνη του μέλλοντός του.
Και όταν κάποτε ο σημερινός νέος βρεθεί στη θέση εκείνων των ανθρώπων που τα ονόματά τους διάβαζε πάνω στην πέτρα, ίσως το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι πόσο δυνατά μίλησε για την Πατρίδα του αλλά αν έζησε με τρόπο που να αφήνει κάτι άξιο στις γενιές που θα ακολουθήσουν.
Παραπομπές – Βιβλιογραφία
- Όμηρος, Ιλιάδα, Ζ΄, στ. 208–209.
- Ίων Δραγούμης, Μαρτύρων και Ηρώων Αίμα (1907).
- Αριστοτέλης, Πολιτικά.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, Nationalism.
https://plato.stanford.edu/entries/nationalism/