Γράφει ο Ανδρέας Λεοντίου
Ο Έλληνας έβαλε το χέρι στην τσέπη και διαπίστωσε ότι το πορτοφόλι του είχε εξαφανιστεί. Έψαξε την άλλη τσέπη, κοίταξε γύρω του προσπαθώντας να θυμηθεί πού το άφησε, μόνο που το πορτοφόλι δεν είχε χαθεί αλλά κάποιος του το είχε πάρει! Κάπως έτσι αισθάνεται σήμερα ένα μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας με τη διαφορά ότι αυτή τη φορά δεν λείπουν απλώς μερικά χαρτονομίσματα αλλά η οικονομική ασφάλεια, η δυνατότητα να αποκτήσεις σπίτι και η βεβαιότητα ότι τα παιδιά σου θα ζήσουν καλύτερα από εσένα. Λείπει εκείνη η απλή σιγουριά ότι αν δουλέψεις και προσπαθήσεις θα καταφέρεις κάποτε να σταθείς στα πόδια σου. Το καλύτερο όμως έρχεται όταν ανοίγεις την τηλεόραση και βλέπεις έναν χαμογελαστό υπουργό να σου εξηγεί πόσο καλά πηγαίνουν τα πράγματα. Προφανώς δεν πηγαίνουν καλά τα δικά σου, τα δικά τους πάντως φαίνεται πως πηγαίνουν περίφημα!
Η ιστορία δεν άρχισε χθες ούτε το 2019 και για να θυμηθούμε πώς φτάσαμε ως εδώ πρέπει να γυρίσουμε στο 2015, στην εποχή που οι Ζαίοι θα έσκιζαν τα μνημόνια και οι αγορές θα χόρευαν στον ρυθμό των νταουλιών και των ζουρνάδων. Τι εποχές κι εκείνες! Ο Αλέξης Τσίπρας θα άλλαζε την Ευρώπη, θα έβαζε τέλος στη λιτότητα και θα αποκαθιστούσε την αξιοπρέπεια του ελληνικού λαού, μόνο που τελικά οι αγορές δεν χόρεψαν και οι τράπεζες έκλεισαν, επιβλήθηκαν capital controls και τον Αύγουστο του 2015 ήρθε το τρίτο μνημόνιο. Τα νταούλια σώπασαν, οι ζουρνάδες μπήκαν στη θήκη και ο Έλληνας βρέθηκε με έναν ακόμη λογαριασμό στην πλάτη. Το χειρότερο δεν ήταν μόνο η οικονομική επιβάρυνση αλλά και το γεγονός ότι μια κυβέρνηση που είχε εκλεγεί υποσχόμενη την απελευθέρωση από τα μνημόνια υπέγραψε μια νέα συμφωνία αυστηρών δεσμεύσεων, με την εθνική οικονομική κυριαρχία να περιορίζεται ακόμη περισσότερο μέσα σε ένα πλαίσιο εποπτείας και προαπαιτουμένων. Οι αποφάσεις μπορεί να λαμβάνονταν τυπικά στην Αθήνα, για πολλές όμως έπρεπε πρώτα να συμφωνήσουν οι δανειστές και κάπως έτσι η περίφημη λαϊκή κυριαρχία βρέθηκε να περιμένει στην ουρά για έγκριση από τις Βρυξέλλες.
Ύστερα ήρθε ο Κυριάκος Μητσοτάκης με τη σημαία της αριστείας και τις υποσχέσεις για αξιοκρατία, διαφάνεια, επιτελικό κράτος και ανάπτυξη. Ωραίες λέξεις που τις βάζεις σε μια παρουσίαση με μπλε φόντο, προσθέτεις δύο γραφήματα και σχεδόν ακούς την Ελλάδα να απογειώνεται, μόνο που η πραγματικότητα έχει την κακή συνήθεια να μη διαβάζει κυβερνητικά φυλλάδια. Οι υποκλοπές, οι καταγγελίες για πελατειακές σχέσεις και η υπόθεση του ΟΠΕΚΕΠΕ έφεραν σοβαρά ερωτήματα για το περίφημο επιτελικό κράτος, ενώ η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία προχώρησε σε έρευνες για παράνομες αγροτικές ενισχύσεις. Η αριστεία βρέθηκε να δίνει εξηγήσεις για όσα υποτίθεται πως θα εξαφάνιζε από τη δημόσια ζωή και ο πολίτης που άκουγε τόσα χρόνια για αξιοκρατία άρχισε να αναρωτιέται μήπως τελικά το σημαντικότερο προσόν για ορισμένες θέσεις δεν είναι το βιογραφικό αλλά ο σωστός τηλεφωνικός κατάλογος!
Και μιας που μιλάμε για δημόσιο χρήμα, ας έρθουμε στο περιβόητο Ταμείο Ανάκαμψης με τα δισεκατομμύρια που παρουσιάστηκαν ως η μεγάλη ευκαιρία να αλλάξει η ελληνική οικονομία, να αποκτήσουν ανάσα οι μικρές επιχειρήσεις και να δημιουργηθούν καλύτερες δουλειές. Η κυβέρνηση διαφημίζει επενδύσεις και χρηματοδοτήσεις, ο μικρός επαγγελματίας όμως που προσπαθεί να εξασφαλίσει κεφάλαια αναρωτιέται ποιοι παίρνουν τελικά τη μερίδα του λέοντος και γιατί οι μεγάλες ευκαιρίες μοιάζουν συχνά να βρίσκουν ευκολότερα τον δρόμο προς τους ήδη ισχυρούς. Πόσο από αυτό το χρήμα φτάνει πραγματικά στη μικρή επιχείρηση της γειτονιάς και πόσο συγκεντρώνεται σε επιχειρηματικούς ομίλους που δεν είχαν ιδιαίτερο πρόβλημα πρόσβασης στη χρηματοδότηση ούτε προηγουμένως; Γιατί το να μοιράζεις δισεκατομμύρια και να βαφτίζεις τη διαδικασία ανάπτυξη είναι εύκολο, το δύσκολο είναι να εξηγήσεις ποιος ωφελείται και τι απομένει στην κοινωνία όταν τελειώσουν οι κορδέλες και οι φωτογραφίες.
Ας αφήσουμε όμως για λίγο τα δισεκατομμύρια και ας επιστρέψουμε στα είκοσι ευρώ που έχει στην τσέπη του ο απλός Έλληνας όταν πηγαίνει στο πρατήριο να βάλει βενζίνη. Κοιτάζει την αντλία και αναρωτιέται αν αγοράζει καύσιμο ή χρηματοδοτεί κάποιο μικρό δημόσιο έργο, αφού ανάμεσα στον Ειδικό Φόρο Κατανάλωσης και στον ΦΠΑ ένα σημαντικό μέρος της τιμής καταλήγει στο κράτος. Το αυτοκίνητο έγινε αναγκαίο έξοδο πολυτελείας και ο εργαζόμενος που μένει μακριά από τη δουλειά του δεν μπορεί να τηλεμεταφερθεί, όπως δεν μπορεί και ο κάτοικος της επαρχίας να πηγαίνει στο νοσοκομείο με ηλεκτρικό πατίνι. Κάθε αύξηση στα καύσιμα χτυπά πρώτα αυτούς που δεν έχουν εναλλακτική και ύστερα επιστρέφει από την πίσω πόρτα στις τιμές των προϊόντων μέσω των μεταφορών. Ένας ωραιότατος κύκλος στον οποίο ο πολίτης πληρώνει στην αρχή, στη μέση και στο τέλος, ενώ το υπουργείο Οικονομικών παρακολουθεί τα φορολογικά έσοδα με αξιοθαύμαστη ψυχραιμία.
Με το ηλεκτρικό ρεύμα τα πράγματα απέκτησαν και χρώμα αφού έχουμε πράσινο, μπλε και κίτρινο τιμολόγιο, λες και ο καταναλωτής πήγε να διαλέξει κουρτίνες και όχι να ηλεκτροδοτήσει το σπίτι του. Σε λίγο θα χρειάζεται να συμβουλευτεί διακοσμητή για να επιλέξει πάροχο, αφού πρέπει να μελετά πάγια, σταθερές και κυμαινόμενες χρεώσεις και να παρακολουθεί την αγορά λες και εργάζεται στο χρηματιστήριο ενέργειας. Την ίδια ώρα η Ελλάδα περιορίζει τον ρόλο του εγχώριου λιγνίτη, με την απολιγνιτοποίηση να προχωρά μέσα σε μια Ευρώπη που έχει γνωρίσει αλλεπάλληλες ενεργειακές αναταράξεις και αναζητά τρόπους να διασφαλίσει την επάρκειά της. Το ερώτημα δεν είναι αν χρειαζόμαστε καθαρότερη ενέργεια αλλά αν σχεδιάσαμε τη μετάβαση με επαρκείς εφεδρείες και πραγματική προστασία του καταναλωτή, γιατί η ενεργειακή ανεξαρτησία δεν εξασφαλίζεται με χρωματιστούς πίνακες και πανηγυρικές ανακοινώσεις!
Ύστερα έρχεται η εβδομαδιαία επίσκεψη στο σούπερ μάρκετ, εκεί όπου μπαίνεις με μια λίστα δέκα πραγμάτων και βγαίνεις με δύο σακούλες, ένα άδειο πορτοφόλι και την αίσθηση ότι σε χρέωσαν ακόμη και για τον αέρα του καταστήματος. Η ακρίβεια έχει γίνει μόνιμος συγκάτοικος του μισθωτού, του συνταξιούχου και της οικογένειας, ενώ η συγκέντρωση της αγοράς, τα περιθώρια κέρδους και οι καταγγελίες για αθέμιτες πρακτικές γεννούν διαρκώς ερωτήματα για το πόσο αποτελεσματικά λειτουργούν οι έλεγχοι και ο ανταγωνισμός. Όταν ο ανταγωνισμός δεν λειτουργεί επαρκώς, τον λογαριασμό τον πληρώνει ο καταναλωτής και όσο οι κυβερνητικοί εκπρόσωποι μιλούν για οικονομικές επιτυχίες εκείνος συνεχίζει να κάνει την πιο ταπεινωτική πράξη στο ταμείο, αφήνοντας πίσω ένα προϊόν επειδή τα χρήματα δεν φτάνουν.
Αν πάλι κατάφερες κάποτε να αποκτήσεις σπίτι, υπάρχει και το επόμενο κεφάλαιο της ελληνικής περιπέτειας με τα κόκκινα δάνεια, τα funds, τους servicers και τους πλειστηριασμούς. Ο άνθρωπος που πλήρωνε επί χρόνια το στεγαστικό του μπορεί να βρεθεί να συνομιλεί με μια εταιρεία διαχείρισης απαιτήσεων προσπαθώντας να εξηγήσει ότι δεν σταμάτησε να πληρώνει επειδή βαρέθηκε αλλά επειδή έχασε τη δουλειά του, μειώθηκε το εισόδημά του ή ανατράπηκε ολόκληρη η ζωή του. Δεν είναι όλες οι περιπτώσεις ίδιες, όμως για μια οικογένεια που κινδυνεύει να χάσει την πρώτη κατοικία της η διαφορά ανάμεσα σε έναν τραπεζικό ισολογισμό και στην πραγματική ζωή είναι τεράστια. Το σπίτι δεν είναι μόνο ένα περιουσιακό στοιχείο αλλά τα παιδικά δωμάτια, οι φωτογραφίες στους τοίχους και οι κόποι μιας ολόκληρης ζωής, πράγματα που δύσκολα χωρούν στα υπολογιστικά φύλλα ενός fund.
Κι ενώ ο Έλληνας παλεύει να κρατήσει το σπίτι του και να γεμίσει το ψυγείο, η κυβέρνηση συνεχίζει να διαφημίζει την αυστηρότητα της μεταναστευτικής της πολιτικής. Ειδικά ο Θάνος Πλεύρης εμφανίζεται με αποφασιστικές δηλώσεις για τις παράτυπες εισόδους και τις επιστροφές, μόνο που τα τηλεοπτικά διαγγέλματα δεν αποτελούν απολογισμό και οι αριθμοί χρειάζονται περισσότερη προσοχή από τα συνθήματα. Το 2024 καταγράφηκαν σχεδόν σαράντα χιλιάδες θετικές πρωτοβάθμιες αποφάσεις ασύλου, γεγονός που γεννά εύλογα ερωτήματα για τη συνολική διαχείριση του μεταναστευτικού και για το πώς συνδυάζονται η προστασία των δικαιούχων ασύλου με την αποτελεσματική φύλαξη των συνόρων και τις επιστροφές όσων δεν δικαιούνται παραμονή. Κύριε Πλεύρη, το να χτυπάτε το χέρι στο τραπέζι δεν σημαίνει ότι λύθηκε το πρόβλημα, μπορεί απλώς να χρειάζεται καινούργιο τραπέζι! Οι τοπικές κοινωνίες θέλουν αποτελέσματα, οι πολίτες απαιτούν διαφάνεια και η χώρα χρειάζεται μια μεταναστευτική πολιτική που να κρίνεται από τις πράξεις της και όχι από την ένταση της φωνής εκείνου που την παρουσιάζει.
Και μέσα σε όλα αυτά βρίσκεται η ελληνική οικογένεια, εκείνη που οι πολιτικοί θυμούνται στις προεκλογικές ομιλίες και στις δημογραφικές ημερίδες. Ο νέος πλησιάζει τα τριάντα πέντε και ακόμη υπολογίζει αν μπορεί να νοικιάσει σπίτι, ενώ το ζευγάρι που θέλει να αποκτήσει παιδί προσπαθεί πρώτα να λύσει ένα πρόβλημα ανώτερων μαθηματικών για το πώς πληρώνονται ενοίκιο, ρεύμα, καύσιμα, τρόφιμα και βρεφονηπιακός σταθμός με δύο συνηθισμένους μισθούς. Η απάντηση συχνά είναι μία και λέγεται αναβολή. Αναβάλλεται ο γάμος, αναβάλλεται το παιδί, αναβάλλεται η ίδια η ζωή! Κι ύστερα οι υπουργοί εμφανίζονται προβληματισμένοι για το δημογραφικό, λες και τα παιδιά γεννιούνται με υπουργική απόφαση και μεγαλώνουν με δελτία Τύπου.
Αλλά δεν είναι μόνο τα χρήματα, είναι και η αγωνία για την Πατρίδα, την εθνική ταυτότητα, την παιδεία, την ιστορική μνήμη και την πίστη. Ο κόσμος αλλάζει και μαζί του αλλάζουν οι κοινωνικές αντιλήψεις, όμως οι μεγάλες συζητήσεις για τον γάμο, την οικογένεια, την παράδοση και τη θρησκεία δεν μπορούν να εξαντλούνται σε τηλεοπτικές κραυγές και χαρακτηρισμούς, ούτε είναι δυνατόν η προσήλωση στην ιστορία και στον πολιτισμό της Ελλάδας να αντιμετωπίζεται αυτομάτως ως οπισθοδρόμηση. Μια κοινωνία που δεν μπορεί να συζητήσει ελεύθερα για όσα θεωρεί πολύτιμα χάνει κάτι περισσότερο από μια πολιτική αντιπαράθεση, χάνει τη δυνατότητα να ορίζει συνειδητά το μέλλον της. Η πρόοδος δεν απαιτεί να ξεχάσεις από πού έρχεσαι, όπως και ο σεβασμός στην παράδοση δεν σημαίνει ότι αρνείσαι κάθε αλλαγή.
Και η παιδεία; Το δημόσιο σχολείο καλείται να μορφώσει την επόμενη γενιά, ενώ οι γονείς συνεχίζουν να πληρώνουν φροντιστήρια, ξένες γλώσσες και κάθε λογής πρόσθετα μαθήματα, με το παιδί να τρέχει από το πρωί μέχρι το βράδυ και τους γονείς να προσπαθούν να ακολουθήσουν κρατώντας εκείνο το ταλαιπωρημένο πορτοφόλι που συναντήσαμε στην αρχή. Όλοι τρέχουν προς ένα καλύτερο αύριο, μας λένε, μόνο που το αύριο όλο και απομακρύνεται και κάπου ανάμεσα στις εξετάσεις, στις οθόνες και στην καθημερινή εξάντληση μένει αναπάντητο ένα ουσιαστικό ερώτημα. Τι ανθρώπους θέλουμε να διαμορφώνει η ελληνική παιδεία και τι κοινωνία ετοιμάζουμε για να τους υποδεχθεί;
Και μέσα σε όλη αυτή την ιστορία υπάρχει μια πληγή που δεν χωράει ούτε σε οικονομικούς πίνακες ούτε σε κυβερνητικά διαφημιστικά. Τα Τέμπη. Πενήντα επτά άνθρωποι μπήκαν σε ένα τρένο και δεν γύρισαν ποτέ στα σπίτια τους. Παιδιά που περίμεναν οι γονείς τους, νέοι άνθρωποι που είχαν ολόκληρη τη ζωή μπροστά τους και οικογένειες που από εκείνη τη νύχτα ζουν με μια άδεια καρέκλα στο τραπέζι. Κι αντί η πολιτεία να προσφέρει από την πρώτη στιγμή μια υποδειγματική διερεύνηση, βρεθήκαμε να συζητάμε για το περιβόητο μπάζωμα, για αποδεικτικά στοιχεία που δεν συλλέχθηκαν εγκαίρως και για ευθύνες που εξακολουθούν να εξετάζονται από τη Δικαιοσύνη. Φτάσαμε μάλιστα στο 2026 με πρώην υφυπουργό και άλλα πρόσωπα να παραπέμπονται για την αλλοίωση του τόπου του δυστυχήματος. Και ύστερα αναρωτιούνται γιατί ο κόσμος μιλά για συγκάλυψη! Γιατί κύριοι της κυβέρνησης, όταν χάνονται 57 ζωές δεν αρκεί να εκφράζετε τη θλίψη σας μπροστά στις κάμερες. Χρειάζονται απαντήσεις, πλήρης διερεύνηση και πραγματική λογοδοσία, όχι άλλες επικοινωνιακές παραστάσεις πάνω σε μια τραγωδία που σημάδεψε ολόκληρη την Ελλάδα.
Από το 2015 μέχρι σήμερα άλλαξαν κυβερνήσεις, συνθήματα και πρόσωπα. Οι Ζαίοι θα έσκιζαν τα μνημόνια, θα χόρευαν οι αγορές με νταούλια και ζουρνάδες και στο τέλος υπέγραψαν το τρίτο, ενώ ύστερα ήρθε η Νέα Δημοκρατία με την περιβόητη αριστεία, την αξιοκρατία και το επιτελικό κράτος. Μας τα είπαν τόσο ωραία που για λίγο πιστέψαμε ότι θα χρειάζεται διδακτορικό ακόμη και για να διοριστείς θυρωρός, μόνο που μετά άρχισαν οι αποκαλύψεις, οι καταγγελίες και οι υποθέσεις διαφθοράς. Οι «γαλάζιες ακρίδες» έγιναν η πιο δηκτική εικόνα της κατασπατάλησης δημόσιου χρήματος και της αγανάκτησης για τις πελατειακές πρακτικές, με τον κόσμο να ζητά να μάθει πού πήγαν τα λεφτά του, ποιοι ωφελήθηκαν και γιατί οι λογαριασμοί δεν βγαίνουν ποτέ. Τόση αριστεία μαζεμένη που στο τέλος δεν έμειναν ούτε πόμολα ούτε μεντεσέδες! Κι ενώ ο πολίτης μετράει τα κέρματα για να βγάλει τον μήνα, βλέπει υπουργούς να αλλάζουν καρέκλες και αναρωτιέται πώς ορισμένοι πολιτικοί εμφανίζονται με ολοένα μεγαλύτερες περιουσίες. Οι κυβερνήσεις αλλάζουν, οι καρέκλες αλλάζουν και οι πολιτικές καριέρες προχωρούν, ο λογαριασμός όμως ξέρει πάντα πού μένεις.
Κάπως έτσι επιστρέφουμε στον άνθρωπο του λεωφορείου που έχει πλέον κατέβει στη στάση και ψάχνει ακόμη το πορτοφόλι του, μόνο που τώρα καταλαβαίνει ότι δεν λείπουν μόνο τα χρήματα αλλά η ασφάλεια, η προοπτική και η εμπιστοσύνη σε ένα κράτος που υποτίθεται πως υπάρχει για να υπηρετεί τον πολίτη. Δεν ζητά να του χαρίσουν έναν παράδεισο αλλά να μπορεί να εργάζεται και να ζει αξιοπρεπώς, να κρατήσει το σπίτι του, να μεγαλώσει τα παιδιά του και να έχει λόγο για το μέλλον της Πατρίδας του χωρίς να χρειάζεται να ευχαριστεί κάθε τόσο κάποιον υπουργό επειδή του επέστρεψε ένα μικρό μέρος από όσα πλήρωσε.
Και κάπου εδώ, κύριε Μητσοτάκη, τελειώνουν τα ωραία γραφήματα και αρχίζουν οι δύσκολες ερωτήσεις. Για την ακρίβεια, για το δημόσιο χρήμα, για την αξιοκρατία που υποσχεθήκατε και για την ασφάλεια που οφείλει να εγγυάται το κράτος. Γιατί μια κυβέρνηση δεν κρίνεται από το πόσο όμορφα περιγράφει την Ελλάδα που ονειρεύεται αλλά από την Ελλάδα στην οποία αναγκάζονται να ζουν οι πολίτες της. Και όσο οι άνθρωποι μετρούν τα κέρματα στο ταμείο, οι οικογένειες αγωνιούν για το σπίτι τους και οι συγγενείς των 57 νεκρών των Τεμπών περιμένουν πλήρη δικαίωση, οι πανηγυρισμοί για το επιτελικό κράτος θα ακούγονται όλο και πιο παράταιροι.
Γιατί τελικά η αριστεία δεν μετριέται στα βιογραφικά των υπουργών ούτε στις φωτογραφίες των εγκαινίων. Μετριέται στις ζωές των ανθρώπων. Κι εκεί καμία επικοινωνιακή καμπάνια δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη λογοδοσία.