Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Οι άνθρωποι μπορούν να μιλήσουν επί ώρες για τις ιδέες τους. Γνωρίζουν τους ορισμούς, χρησιμοποιούν τις κατάλληλες λέξεις, αναγνωρίζουν τα σύμβολα και υπερασπίζονται με πάθος όσα πιστεύουν. Μπορούν να αντιπαρατεθούν, να επιχειρηματολογήσουν, ακόμη και να συγκρουστούν για μια πεποίθηση. Αν όμως τους ζητούσε κάποιος να περιγράψουν με ποιον τρόπο αυτή η πεποίθηση έχει διαμορφώσει την καθημερινή τους ζωή, ίσως η απάντηση να μην ερχόταν τόσο εύκολα. Διότι υπάρχει μια απόσταση ανάμεσα σε εκείνο που ο άνθρωπος δηλώνει ότι πιστεύει και σε εκείνο που πραγματικά είναι. Μια απόσταση που άλλοτε καλύπτεται με λόγια και άλλοτε απαιτεί μια ολόκληρη ζωή για να διανυθεί.
Εδώ ακριβώς συναντούμε τη διαφορά ανάμεσα στην ιδεολογία και στο βίωμα. Η πρώτη προσφέρει ένα σύνολο ιδεών μέσα από το οποίο ο άνθρωπος επιχειρεί να κατανοήσει τον κόσμο. Μπορεί να του δώσει προσανατολισμό, να διαμορφώσει την κρίση του και να τον οδηγήσει σε σημαντικές αποφάσεις. Δεν σημαίνει όμως ότι η αποδοχή μιας ιδέας συνεπάγεται αυτομάτως και την ουσιαστική αφομοίωσή της. Μπορεί κανείς να συμφωνήσει με μια θεωρία μέσα σε λίγα λεπτά, να ενθουσιαστεί με ένα βιβλίο ή να αναγνωρίσει τον εαυτό του σε μια πολιτική διακήρυξη. Το βίωμα απαιτεί κάτι βαθύτερο. Χρόνο, μαθητεία, προσωπική συμμετοχή και εκείνη την εσωτερική προσπάθεια που σταδιακά μετατρέπει τη γνώση σε συνείδηση.
Ας σκεφτούμε έναν άνθρωπο που αγαπά τη μουσική. Μπορεί να γνωρίζει τις μεγάλες συνθέσεις, να αναγνωρίζει τις μελωδίες και να μιλά με ενθουσιασμό για την ομορφιά τους. Όταν όμως καθίσει για πρώτη φορά μπροστά σε ένα μουσικό όργανο, θα διαπιστώσει ότι όσα γνωρίζει δεν αρκούν για να γεννηθεί ούτε μια απλή μελωδία. Θα χρειαστούν αμέτρητες ώρες εξάσκησης, απογοητεύσεις και επιμονή. Κάποτε τα δάχτυλα θα αρχίσουν να κινούνται σχεδόν μόνα τους. Ο ρυθμός δεν θα αποτελεί πλέον κάτι που προσπαθεί να θυμηθεί αλλά κάτι που αισθάνεται. Η μουσική θα έχει πάψει να είναι ένα αντικείμενο θαυμασμού και θα έχει γίνει μέρος του ίδιου του ανθρώπου.
Αυτή η διαδικασία της μαθητείας υπήρξε θεμελιώδες στοιχείο πολλών παλαιότερων κοινωνιών. Ο νέος τεχνίτης περνούσε χρόνια δίπλα στον μάστορά του. Παρατηρούσε, δοκίμαζε, αποτύγχανε και προσπαθούσε ξανά. Στις παραδόσεις της Ιπποσύνης ο μελλοντικός ιππότης έπρεπε να περάσει από στάδια υπηρεσίας και εκπαίδευσης προτού αναλάβει τον ρόλο του. Αντίστοιχα, στον κόσμο της κλεφτουριάς, η αντοχή, η εμπειρία και η εμπιστοσύνη των συντρόφων αποκτούσαν ιδιαίτερη σημασία. Η αναγνώριση δεν προέκυπτε επειδή κάποιος επιθυμούσε έναν τίτλο. Έπρεπε να αποδείξει ότι μπορούσε να ανταποκριθεί σε όσα αυτός απαιτούσε. Η αξία δεν βρισκόταν στη δήλωση αλλά στην προσωπική διαμόρφωση.
Μεταφέροντας αυτήν τη σκέψη στη σχέση του ανθρώπου με την Πατρίδα, γεννιέται ένα ουσιαστικό ερώτημα. Τι σήμαινε άραγε για έναν Έλληνα παλαιότερων εποχών η Ελληνικότητα; Ήταν ένα σύνολο πολιτικών απόψεων που επέλεγε να ακολουθήσει; Για τον άνθρωπο που μεγάλωνε μέσα σε μια ζωντανή κοινότητα, η σχέση με την Πατρίδα προηγούνταν συχνά κάθε θεωρητικής διατύπωσης. Βρισκόταν στη γλώσσα που άκουγε από τη μητέρα του, στις ιστορίες του παππού, στο τραγούδι που μάθαινε χωρίς να θυμάται πότε το άκουσε για πρώτη φορά. Στο πανηγύρι του χωριού, στον χορό όπου ο νεότερος παρακολουθούσε τα βήματα του μεγαλύτερου, στις εκκλησιαστικές ακολουθίες, στα έθιμα που συνόδευαν τις χαρές και τις λύπες μιας οικογένειας.
Όλα αυτά συνέθεταν έναν τρόπο ζωής. Η παράδοση δεν βρισκόταν απέναντι από τον άνθρωπο ως αντικείμενο μελέτης. Τον περιέβαλλε, τον διαμόρφωνε και ταυτόχρονα διατηρούνταν ζωντανή μέσα από τη δική του συμμετοχή. Ένα δημοτικό τραγούδι μπορούσε να μεταφέρει τον καημό της ξενιτιάς, τη μνήμη ενός αγώνα, την προσμονή της επιστροφής. Ένας χορός γινόταν η στιγμή που διαφορετικές γενιές συναντιούνταν στον ίδιο κύκλο. Η Ελληνικότητα δεν χρειαζόταν κάθε στιγμή να εξηγηθεί, επειδή υπήρχε μέσα στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι ζούσαν.
Δεν πρέπει βέβαια να εξιδανικεύουμε το παρελθόν. Οι παλαιότερες κοινωνίες γνώρισαν αντιφάσεις, αδικίες και συγκρούσεις. Ούτε η παράδοση αποτελεί κάτι αμετάβλητο που οφείλουμε να διατηρήσουμε ακριβώς όπως το παραλάβαμε. Αν συνέβαινε αυτό, θα είχε πάψει προ πολλού να είναι ζωντανή. Κάθε γενιά προσθέτει κάτι δικό της, προσαρμόζει όσα κληρονομεί και αναζητά απαντήσεις στα προβλήματα της εποχής της. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν αυτή η εξέλιξη πραγματοποιείται με επίγνωση της ιστορικής συνέχειας ή μέσα σε μια κατάσταση λήθης, όπου κάθε γενιά αναγκάζεται να ανακαλύπτει ξανά τον εαυτό της από την αρχή.
Εδώ εμφανίζεται ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της εποχής μας. Όσο περισσότερο απομακρύνεται ο άνθρωπος από τη βιωματική σχέση με την παράδοσή του, τόσο ευκολότερα μπορεί να την αντικαταστήσει με μια ιδεολογική δήλωση. Η Ελληνικότητα περιορίζεται τότε σε σύμβολα, επετειακές αναρτήσεις και συγκινητικές διακηρύξεις που δεν συνοδεύονται πάντοτε από βαθύτερη γνώση. Η Ιστορία μετατρέπεται σε συλλογή ονομάτων και ημερομηνιών που επιστρατεύονται ανάλογα με τις ανάγκες μιας πολιτικής αντιπαράθεσης. Η παράδοση γίνεται θέαμα, κάτι που παρακολουθούμε από απόσταση αντί να συμμετέχουμε στη δημιουργία και στη συνέχειά του.
Δεν είναι δύσκολο να αγαπήσει κανείς μια τέτοια εικόνα. Είναι όμως πολύ δυσκολότερο να γνωρίσει τον κόσμο που βρίσκεται πίσω της. Να κατανοήσει πώς σκέφτονταν οι άνθρωποι που δημιούργησαν τις παραδόσεις, ποιες ανάγκες εξέφραζαν, ποιες δυσκολίες αντιμετώπισαν και τι προσπάθησαν να παραδώσουν στους επόμενους. Να αναζητήσει την ουσία χωρίς να αρκείται στην εξωτερική μορφή. Διότι η Πατρίδα δεν είναι μια φωτογραφία του παρελθόντος την οποία φυλάσσουμε σε κάποιο συρτάρι. Είναι μια ιστορική πραγματικότητα που συνεχίζεται μέσα στον χρόνο και αποκτά περιεχόμενο μέσα από τη ζωή των ανθρώπων της.
Σε αυτό το σημείο ο Εθνικισμός βρίσκεται μπροστά σε ένα ουσιαστικό δίλημμα. Θα παραμείνει ένα σύνολο πολιτικών θέσεων, μια ταυτότητα που εξαντλείται στην αντιπαράθεση με άλλες ιδεολογίες ή θα αναζητήσει τη βαθύτερη σχέση του με την ίδια την εθνική ζωή; Διότι υπάρχει μια αντίφαση όταν κάποιος επικαλείται διαρκώς την παράδοση χωρίς να τη γνωρίζει, μιλά για την ιστορική συνέχεια χωρίς να ενδιαφέρεται για τους ανθρώπους που τη συγκροτούν και αναζητά επιβεβαίωση μέσα από σύμβολα ενώ παραμελεί το περιεχόμενό τους. Τότε η ιδέα που υποτίθεται ότι γεννήθηκε από τη ζωή απομακρύνεται από αυτήν και καταλήγει να υπάρχει σχεδόν ανεξάρτητα από το Έθνος στο οποίο αναφέρεται.
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην απόρριψη της σκέψης ούτε στην υποτίμηση των ιδεών. Βρίσκεται στην αποκατάσταση της σχέσης τους με την πραγματικότητα. Ο άνθρωπος χρειάζεται να κατανοεί όσα πιστεύει, να μπορεί να τα εξετάζει και να τα υπερασπίζεται με επιχειρήματα. Χρειάζεται όμως και να αναγνωρίζει ότι η αξία τους δοκιμάζεται στον κόσμο όπου ζει. Μια αντίληψη για την Πατρίδα που δεν οδηγεί σε βαθύτερη γνώση της ιστορίας και του πολιτισμού της, που δεν καλλιεργεί την προσωπική ευθύνη και δεν γεννά καμία δημιουργική προσπάθεια, κινδυνεύει να παραμείνει μια βολική βεβαιότητα.
Εδώ αποκτούν το πραγματικό τους βάρος τρεις έννοιες. Έργο, Λόγος, Νόημα.
Ο Λόγος είναι η συνειδητή κατανόηση. Η δυνατότητα του ανθρώπου να αναζητά την αλήθεια, να ερμηνεύει την εμπειρία του και να δίνει μορφή στις σκέψεις του. Χωρίς αυτόν, ακόμη και η βαθύτερη παράδοση κινδυνεύει να μετατραπεί σε μηχανική επανάληψη. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε ότι κάτι μας παραδόθηκε. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε γιατί δημιουργήθηκε, ποια ανάγκη εξυπηρετούσε και τι μπορεί να σημαίνει σήμερα. Ο Λόγος είναι εκείνος που μετατρέπει την κληρονομιά από συνήθεια σε συνειδητή επιλογή.
Το Έργο είναι η στιγμή κατά την οποία αυτή η κατανόηση αποκτά πραγματική υπόσταση. Είναι ο άνθρωπος που δεν περιορίζεται στη διαπίστωση ότι η γλώσσα του αποτελεί πολιτιστικό θησαυρό αλλά φροντίζει να τη γνωρίσει βαθύτερα. Εκείνος που δεν αρκείται να θρηνεί για την εγκατάλειψη ενός ιστορικού τόπου αλλά συμμετέχει στην ανάδειξή του. Ο δημιουργός που αντλεί από την παράδοση χωρίς να την αντιγράφει δουλικά και κατορθώνει να προσθέσει κάτι νέο. Το Έργο δεν ταυτίζεται απαραίτητα με μια μεγάλη πράξη που θα καταγραφεί στην Ιστορία. Συχνά βρίσκεται σε προσπάθειες αθόρυβες, οι οποίες αποκτούν αξία ακριβώς επειδή συνεχίζονται όταν ο αρχικός ενθουσιασμός έχει πια υποχωρήσει.
Το Νόημα είναι εκείνο που ενώνει τον Λόγο με το Έργο και τους προσφέρει διάρκεια. Είναι η απάντηση στο ερώτημα γιατί αξίζει να προσπαθεί κανείς. Γιατί να αφιερώσει χρόνο σε κάτι που δεν θα του προσφέρει άμεση ανταμοιβή; Γιατί να ενδιαφερθεί για μια ιστορία που ξεκίνησε πριν γεννηθεί και θα συνεχιστεί όταν ο ίδιος δεν θα υπάρχει; Επειδή αναγνωρίζει ότι η ζωή του δεν αποτελεί ένα απομονωμένο περιστατικό μέσα στον χρόνο. Συνδέεται με ανθρώπους που προηγήθηκαν, με εκείνους που ζουν δίπλα του και με όσους θα έρθουν αργότερα. Μέσα σε αυτή τη συνείδηση της συνέχειας, η προσωπική δημιουργία αποκτά μια διάσταση που υπερβαίνει την πρόσκαιρη επιτυχία.
Οι τρεις αυτές έννοιες δεν λειτουργούν ανεξάρτητα. Ο Λόγος χωρίς Έργο μπορεί να γίνει ατελείωτη θεωρητική συζήτηση. Το Έργο χωρίς Λόγο κινδυνεύει να χάσει τον προσανατολισμό του. Το Νόημα χωρίς τη δοκιμασία και των δύο μπορεί να παραμείνει μια όμορφη αλλά ασαφής προσδοκία. Η ουσιαστική τους ένωση είναι εκείνη που επιτρέπει σε μια ιδέα να περάσει από τον χώρο της διακήρυξης στον χώρο της ανθρώπινης ύπαρξης.
Από αυτή την οπτική, η αναζήτηση μιας βαθύτερης Ελληνικότητας δεν μπορεί να περιορίζεται στην επιστροφή σε εξωτερικές μορφές του παρελθόντος. Χρειάζεται να αποκατασταθεί η σχέση ανάμεσα στη μνήμη και στη δημιουργία. Να πάψουμε να αντιμετωπίζουμε όσα κληρονομήσαμε ως αντικείμενα που απλώς φυλάσσονται και να τα αναγνωρίσουμε ως δυνατότητες που μπορούν να αποκτήσουν νέα ζωή. Να επιτρέψουμε στην παράδοση να συνομιλήσει με το παρόν χωρίς να χάνει την ιστορική της φυσιογνωμία.
Ο Εθνικισμός, όταν αναζητά αυτή τη βιωματική διάσταση, παύει να μετρά την αξία του αποκλειστικά με την ένταση των διακηρύξεών του. Το ερώτημα μετατοπίζεται από το πόσο δυνατά μιλά κάποιος για το Έθνος στο πόσο ουσιαστικά συμμετέχει στη ζωή και στη συνέχειά του. Από την ανάγκη να αποδείξει την ιδεολογική του ταυτότητα στην προσπάθεια να διαμορφώσει έναν χαρακτήρα που ανταποκρίνεται σε όσα ο ίδιος θεωρεί σημαντικά. Η εθνική συνείδηση δεν αποτελεί τότε ένα έτοιμο ένδυμα που φοριέται για να δηλώσει την παρουσία του ανθρώπου. Γίνεται μια διαρκής διαδικασία γνώσης, ευθύνης και δημιουργίας.
Ίσως εδώ να βρίσκεται η μεγαλύτερη πρόκληση για τη δική μας εποχή. Δεν μας λείπουν οι λέξεις. Έχουμε στη διάθεσή μας περισσότερες πληροφορίες, περισσότερες δυνατότητες επικοινωνίας και περισσότερους τρόπους να εκφράσουμε τις πεποιθήσεις μας από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά. Εκείνο που δεν μπορεί να μας προσφέρει καμία τεχνολογία είναι η προσωπική εμπειρία που δεν αποκτήσαμε, η γνώση για την οποία δεν κοπιάσαμε και η δημιουργία στην οποία δεν συμμετείχαμε. Αυτά εξακολουθούν να απαιτούν χρόνο. Απαιτούν παρουσία. Απαιτούν να πάψουμε για λίγο να παρατηρούμε τη ζωή από απόσταση και να αναλάβουμε τη θέση μας μέσα της.
Η Ελληνικότητα δεν είναι μόνο όσα θυμόμαστε από εκείνους που προηγήθηκαν. Είναι και όσα θα μπορέσουν να θυμούνται από εμάς εκείνοι που θα ακολουθήσουν.
Διότι το πραγματικό βάθος μιας ιδέας δεν αποκαλύπτεται τη στιγμή που την αποδεχόμαστε αλλά μέσα στα χρόνια που ακολουθούν. Στις επιλογές που διαμορφώνουν τον χαρακτήρα μας, στη γνώση που κατακτούμε, στις ευθύνες που αναλαμβάνουμε και σε όσα δημιουργούμε χωρίς να γνωρίζουμε αν θα προλάβουμε να δούμε τους καρπούς τους.
Τότε ο Λόγος γίνεται συνείδηση, το Έργο γίνεται παρακαταθήκη και το Νόημα γίνεται τρόπος ζωής.
Τότε ο Εθνικισμός παύει να είναι απλώς μια ιδεολογία που ο άνθρωπος επικαλείται και γίνεται ένα βίωμα που τον καθορίζει.