Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Υπάρχει μια μορφή παρακμής που δεν κάνει θόρυβο, δεν εμφανίζεται με ερείπια στους δρόμους ούτε με στρατούς που περνούν τα σύνορα. Δεν χρειάζεται να καταργήσει τους θεσμούς ή να κατεβάσει τις σημαίες από τα δημόσια κτίρια, αφού εγκαθίσταται αθόρυβα μέσα στον άνθρωπο, διαβρώνει την πίστη του στις αξίες και κάποια στιγμή τον πείθει πως τίποτα δεν αξίζει πραγματικά τον κόπο. Είναι εκείνη η στιγμή που η απογοήτευση παύει να αποτελεί ένα προσωρινό συναίσθημα και μετατρέπεται σε στάση ζωής, όταν ο άνθρωπος δεν χάνει απλώς την εμπιστοσύνη του σε όσα τον περιβάλλουν, αλλά αρχίζει να αμφιβάλλει για το ίδιο το νόημα της προσπάθειας.
Ο Μηδενισμός δεν χρειάζεται πάντοτε να γκρεμίσει τις αξίες ενός ανθρώπου, του αρκεί να τον πείσει πως δεν αξίζει να αγωνιστεί γι’ αυτές. Κοιτάζοντας τη σημερινή Ελλάδα, δύσκολα μπορεί κανείς να αγνοήσει πόσο βαθιά έχει ριζώσει η απογοήτευση στην καθημερινότητά μας. Το περίφημο «τίποτα δεν αλλάζει σε αυτή τη χώρα» ακούγεται πλέον σχεδόν μηχανικά, ενώ μια συζήτηση για το μέλλον συχνά τελειώνει με ένα ειρωνικό χαμόγελο ή την πασίγνωστη φράση «κοίτα να σωθείς εσύ και άσε τους άλλους». Πίσω από αυτά τα λόγια κρύβεται κάτι βαθύτερο από τη δικαιολογημένη αγανάκτηση απέναντι στην πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα, η σταδιακή απώλεια της πίστης πως η προσωπική προσπάθεια μπορεί να έχει αντίκρισμα.
Δεν γεννήθηκε αυτή η απογοήτευση μέσα σε κάποιο φιλοσοφικό εργαστήριο, αλλά έχει ιστορία, πρόσωπα και πληγές που παραμένουν ανοιχτές. Αρκεί να θυμηθεί κανείς έναν εμπορικό δρόμο της Αθήνας στα δύσκολα χρόνια της οικονομικής κρίσης, με κατεβασμένα ρολά, σκονισμένες βιτρίνες και ξεθωριασμένες επιγραφές καταστημάτων που κάποτε έσφυζαν από ζωή. Εκεί εργάζονταν άνθρωποι, μεγάλωναν οικογένειες και έκαναν σχέδια για το αύριο, ώσπου βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια πραγματικότητα που δεν είχαν φανταστεί. Λίγο παρακάτω ένας άνδρας γύρω στα πενήντα στέκεται έξω από μια δημόσια υπηρεσία κρατώντας έναν φάκελο με δικαιολογητικά. Είχε μάθει να ζει από τη δουλειά του και να στηρίζεται στις δικές του δυνάμεις, τώρα όμως περιμένει να μάθει αν δικαιούται κάποιο επίδομα, αισθανόμενος πως ο κόπος μιας ολόκληρης ζωής δεν στάθηκε αρκετός για να του εξασφαλίσει λίγη αξιοπρέπεια.
Σε κάποιο σπίτι μια οικογένεια συζητά χαμηλόφωνα για τους λογαριασμούς, καθώς το παιδί έχει αποκοιμηθεί και οι γονείς προσπαθούν να αποφασίσουν ποια υποχρέωση μπορεί να περιμένει ακόμη έναν μήνα. Το επόμενο πρωί θα σηκωθούν ξανά για τη δουλειά και θα συνεχίσουν να παλεύουν όπως έκαναν πάντα, μόνο που κάτι έχει αλλάξει μέσα τους, αφού δεν αναρωτιούνται πλέον πώς θα προοδεύσουν, αλλά πόσο ακόμη θα αντέξουν.
Κάποτε ο Έλληνας πίστευε πως, όσο δύσκολα κι αν ήταν τα πράγματα, με τη δουλειά και την επιμονή θα μπορούσε να προσφέρει στα παιδιά του μια καλύτερη ζωή. Δεν περίμενε να του χαρίσει κανείς τον κόσμο, ήθελε όμως να γνωρίζει πως ο κόπος του θα έχει αντίκρισμα. Ύστερα ήρθαν τα χρόνια της κρίσης, τα Μνημόνια, οι περικοπές και οι υποσχέσεις για μια ανάπτυξη που πολλοί εξακολουθούν να αναζητούν στο τέλος του μήνα. Οι κυβερνήσεις άλλαζαν, οι πολιτικάντηδες ανακάλυπταν κάθε τόσο μια καινούργια σωτηρία για τη χώρα, αλλά στο τραπέζι της ελληνικής οικογένειας οι λογαριασμοί παρέμεναν οι ίδιοι, συχνά μάλιστα περισσότεροι.
Ας μην κοροϊδευόμαστε όμως, η οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2009 δεν προέκυψε από κάποιο ανεξήγητο φυσικό φαινόμενο, ούτε οι πολιτικές ευθύνες εξαφανίζονται επειδή πέρασαν τα χρόνια. Οι κυβερνήσεις που διαχειρίστηκαν τα δημόσια οικονομικά πριν από την κατάρρευση, εκείνες που διαπραγματεύτηκαν και εφάρμοσαν τα Μνημόνια, καθώς και οι ευρωπαϊκοί θεσμοί που συμμετείχαν στον σχεδιασμό των προγραμμάτων, οφείλουν να κρίνονται για τις επιλογές τους και τις συνέπειές τους. Η συζήτηση για τις ευθύνες δεν μπορεί να εξαντλείται στο βολικό συμπέρασμα ότι «όλοι μαζί τα φάγαμε», σαν να είχαν όλοι οι Έλληνες την ίδια εξουσία και το ίδιο μερίδιο στις αποφάσεις.
Για τους κάθε λογής πολιτικάντηδες, οι δυσκολίες της χώρας προσφέρονταν συχνά για ακόμη έναν γύρο υποσχέσεων και τηλεοπτικών αντιπαραθέσεων, για τον άνθρωπο όμως που έχανε τη δουλειά του η κρίση δεν ήταν αντικείμενο πολιτικής συζήτησης, αλλά το χαρτί της απόλυσης, η δόση του δανείου, το ενοίκιο που έμενε απλήρωτο και η αγωνία να μη διαβάσει το παιδί του τον φόβο στα μάτια του. Εκεί βρίσκεται η απόσταση ανάμεσα στην πολιτική ρητορεία και στην πραγματική ζωή, μια απόσταση που κανένας πανηγυρικός λόγος περί ανάπτυξης δεν μπορεί από μόνος του να γεφυρώσει.
Μια ολόκληρη γενιά ενηλικιώθηκε ακούγοντας πως πρέπει να κάνει υπομονή, πρώτα μέχρι να περάσει η κρίση, ύστερα μέχρι να ολοκληρωθούν τα προγράμματα και αργότερα μέχρι να έρθει η πολυπόθητη ανάπτυξη. Στο μεταξύ τα χρόνια περνούσαν, οι ανάγκες μεγάλωναν και η ζωή δεν περίμενε, με αποτέλεσμα χιλιάδες νέοι Έλληνες να αναζητήσουν μακριά από την Πατρίδα τους τις ευκαιρίες που δυσκολεύονταν να βρουν στον τόπο όπου μεγάλωσαν.
Στα αεροδρόμια γράφτηκαν ίσως μερικές από τις πιο σιωπηλές σελίδες εκείνης της περιόδου. Μια μάνα ισιώνει για τελευταία φορά το μπουφάν του γιου της, παρότι εκείνος έχει περάσει προ πολλού την ηλικία που χρειαζόταν τη βοήθειά της, του θυμίζει να προσέχει, να τρώει καλά και να τηλεφωνεί, ενώ εκείνος χαμογελά, την αγκαλιάζει και προχωρά προς τον έλεγχο των εισιτηρίων. Εκείνη μένει ακίνητη ώσπου να χαθεί από τα μάτια της, γνωρίζοντας πως το παιδί της έχει στην τσέπη ένα πτυχίο, λίγα χρήματα και ένα εισιτήριο για μια ξένη χώρα, αφήνοντας πίσω ανθρώπους που αγαπά και έναν τόπο στον οποίο δεν κατάφερε να βρει τη θέση που ονειρευόταν. Δεν έφυγαν όλοι αυτοί οι νέοι επειδή έπαψαν να αγαπούν την Πατρίδα τους, αλλά επειδή κάποια στιγμή αισθάνθηκαν πως η αγάπη από μόνη της δεν αρκούσε για να τους εξασφαλίσει ένα αξιοπρεπές μέλλον.
Σήμερα, θεωρητικά η Ελλάδα έχει βγει από τα Μνημόνια, όμως για πολλούς η αίσθηση της διαρκούς ανασφάλειας δεν έχει τελειώσει. Η ακρίβεια, το κόστος της στέγης και οι χαμηλές αποδοχές σε σχέση με τις ανάγκες εξακολουθούν να βαραίνουν την καθημερινότητα, με τον νέο που θέλει να δημιουργήσει οικογένεια να αναβάλλει διαρκώς την απόφασή του, τον εργαζόμενο να μετρά τα χρήματα πριν φτάσει στο ταμείο του σούπερ μάρκετ και τον μικροεπαγγελματία να προσπαθεί να καταλάβει πώς γίνεται να εργάζεται περισσότερο και να του απομένουν λιγότερα. Στο χωριό το σπίτι δίπλα στην πλατεία μένει κλειστό, το σχολείο έχει λιγότερα παιδιά και οι ηλικιωμένοι περιμένουν το καλοκαίρι για να ξανακούσουν φωνές στις αυλές.
Αυτή είναι η Ελλάδα που κρύβεται πίσω από τους πανηγυρικούς λόγους και τους οικονομικούς δείκτες, μια Ελλάδα που εξακολουθεί να εργάζεται και να δημιουργεί, αλλά κουβαλά μια βαθιά δυσπιστία για το αύριο. Το χειρότερο όμως δεν είναι μόνο όσα στερείται ο άνθρωπος, αλλά όσα αρχίζει να πιστεύει για τον εαυτό του και τον τόπο του, όταν το «εδώ δεν υπάρχει μέλλον» παύει να αποτελεί μια κουβέντα της στιγμής και μετατρέπεται σε βεβαιότητα. Διότι άλλο πράγμα είναι να αναγνωρίζεις τις αδυναμίες της Πατρίδας σου και να αγωνίζεσαι να τις διορθώσεις, κι εντελώς διαφορετικό να έχεις πειστεί πως ο τόπος σου είναι καταδικασμένος να αποτυγχάνει.
Ο Φρίντριχ Νίτσε διέκρινε στον ευρωπαϊκό πολιτισμό μια βαθιά κρίση των αξιών, την απώλεια εκείνων των βεβαιοτήτων που επί αιώνες πρόσφεραν στον άνθρωπο έναν προσανατολισμό. Το ζήτημα δεν ήταν απλώς ότι οι παλιές αντιλήψεις αμφισβητούνταν, αλλά ότι ο άνθρωπος κινδύνευε να βρεθεί μπροστά σε ένα κενό νοήματος, χωρίς να διαθέτει τη δύναμη να δημιουργήσει νέες αξίες.
Κάτι από αυτή την αγωνία μοιάζει να διαπερνά και τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία, όπου η αμφισβήτηση των πολιτικών και των θεσμών συχνά επεκτείνεται στην ίδια μας τη δυνατότητα να αλλάξουμε τα πράγματα. Η αποτυχία των κυβερνήσεων μετατρέπεται σε δήθεν απόδειξη της ανικανότητας ενός ολόκληρου λαού, η διαφθορά κάποιων παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη ιδιότητα όλων και η αναξιοκρατία γίνεται άλλοθι για να εγκαταλείψουμε την προσπάθεια, ώσπου η παρακμή να αρχίσει να μοιάζει φυσιολογική.
Δεν είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς γιατί τόσοι Έλληνες έχασαν την εμπιστοσύνη τους στους πολιτικούς, το τραγικό θα ήταν να χάσουν εξαιτίας τους την πίστη στον ίδιο τους τον εαυτό. Άλλο πράγμα είναι να οργίζεσαι με εκείνους που κυβέρνησαν, να απαιτείς λογοδοσία και να αρνείσαι να συμβιβαστείς με την αδικία, κι εντελώς διαφορετικό να μετατρέπεις την απογοήτευσή σου σε πεποίθηση πως τίποτα δεν αξίζει. Η πρώτη στάση μπορεί να γεννήσει αντίσταση και δημιουργία, η δεύτερη παραδίδει το μέλλον πριν ακόμη δοθεί η μάχη.
Αυτός είναι ο πραγματικός κίνδυνος του Μηδενισμού, όχι ότι ο Έλληνας έπαψε να συγκινείται μπροστά στη γαλανόλευκη ή να θυμάται τις μεγάλες στιγμές της Ιστορίας του, αλλά ότι κινδυνεύει να θεωρήσει τον εαυτό του ανίκανο να δημιουργήσει κάτι αντάξιο αυτής της κληρονομιάς. Μα αν υπάρχει ένα δίδαγμα που διατρέχει την Ιστορία του Ελληνισμού, είναι πως καμία εποχή δεν παραδίδει στους ανθρώπους έτοιμες τις συνθήκες για να δημιουργήσουν, αφού εκείνοι καλούνται να τις διεκδικήσουν και πολλές φορές να πληρώσουν ακριβά την απόφασή τους να μην αποδεχθούν όσα τους επιβάλλει η πραγματικότητα.
Σε αυτό το σημείο ο Εθνικισμός αποκτά το ιδιαίτερο φιλοσοφικό του περιεχόμενο, όχι ως επιφανειακή εκδήλωση υπερηφάνειας ούτε ως διαρκής επίκληση ενός ένδοξου παρελθόντος, αλλά ως κοσμοθεωρία που συνδέει την προσωπική ζωή με την ιστορική συνέχεια του Έθνους. Ο άνθρωπος αναγνωρίζει ότι αποτελεί μέρος μιας ιστορικής κοινότητας, παραλαμβάνει μια κληρονομιά αιώνων και αναλαμβάνει την ευθύνη να προσθέσει κάτι δικό του σε όσα θα παραδώσει στους επόμενους. Απέναντι στο μηδενιστικό «τίποτα δεν έχει νόημα», η εθνική συνείδηση αντιπαραθέτει μια διαφορετική αντίληψη της ζωής, πως ο άνθρωπος δεν γεννήθηκε μόνο για να επιβιώνει, αλλά και για να δημιουργεί, να προσφέρει και να συνεχίζει.
Ο Ίων Δραγούμης χρησιμοποίησε μια λέξη που μοιάζει να πάλλεται ακόμη πάνω στο χαρτί, την Ενέργεια. Στο έργο του Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες συνέδεσε τον Εθνικισμό με τη δύναμη που αποκτά ο άνθρωπος όταν η συνείδηση μετατρέπεται σε δράση, όταν παύει να παρακολουθεί αμέτοχος τις εξελίξεις και αποφασίζει να αναλάβει το δικό του μερίδιο ευθύνης. Διότι ο Εθνικισμός δεν είναι η παθητική αναμονή ενός ηγέτη, ενός σωτήρα ή κάποιου πολιτικού Μεσσία που θα εμφανιστεί ως διά μαγείας για να λύσει τα προβλήματά μας και να αναλάβει τις ευθύνες που εμείς αρνούμαστε να σηκώσουμε. Δεν είναι η προσμονή της επόμενης κυβέρνησης ούτε η αναζήτηση ενός προσώπου στο οποίο θα εναποθέσουμε την τύχη ενός ολόκληρου Έθνους, μετατρέποντας την εθνική συνείδηση σε προσωπική αφοσίωση και την πολιτική δράση σε χειροκρότημα. Ο Εθνικισμός απαιτεί ενεργούς ανθρώπους και όχι παθητικούς οπαδούς, πολίτες με βούληση και όχι πιστούς που περιμένουν το θαύμα. Ανθρώπους που δημιουργούν, αγωνίζονται και προσφέρουν χωρίς να περιμένουν πρώτα να τους υποδείξει κάποιος τον δρόμο, γιατί κανένας ηγέτης δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη συνείδηση ενός λαού και κανένας Μεσσίας δεν πρόκειται να απαλλάξει ένα Έθνος από την ευθύνη να διαμορφώσει το ίδιο το μέλλον του.
Η Ιστορία του Ελληνισμού δεν στερείται τέτοιων παραδειγμάτων. Στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας, όταν δεν υπήρχε ανεξάρτητο Ελληνικό κράτος, οι ελληνόφωνες και ορθόδοξες κοινότητες διατήρησαν και καλλιέργησαν δεσμούς μέσα από τη γλώσσα, την πίστη, την παιδεία και τη συλλογική μνήμη, ενώ μέσα από μια μακρά και σύνθετη ιστορική πορεία διαμορφώθηκαν οι συνθήκες για την ανάπτυξη της νεότερης εθνικής συνείδησης και τη διεκδίκηση της ελευθερίας.
Όταν έφτασε το 1821 δεν υπήρχε κάποια βεβαιότητα νίκης ούτε ένας ισχυρός κρατικός μηχανισμός έτοιμος να προστατεύσει τους επαναστατημένους Έλληνες, παρά μόνο άνθρωποι διαφορετικής κοινωνικής προέλευσης και μια επιθυμία που είχε ωριμάσει μέσα στους αιώνες, να πάψουν να ζουν υπό ξένη κυριαρχία και να αποκτήσουν τη δυνατότητα να ορίζουν οι ίδιοι την πολιτική τους μοίρα. Κανείς δεν μπορούσε να υποσχεθεί στον αγωνιστή πως θα ζούσε για να δει μια ελεύθερη Ελλάδα και πολλοί δεν την είδαν ποτέ, αφήνοντας πίσω τους οικογένειες, σπίτια και όσα αγαπούσαν, γνωρίζοντας πως ο αγώνας μπορούσε να τους στοιχίσει τα πάντα. Δεν προχώρησαν επειδή είχαν εξασφαλίσει την επιτυχία, αλλά επειδή πίστεψαν πως υπήρχε κάτι σημαντικότερο από την αποδοχή της υπάρχουσας κατάστασης, αφού η ελευθερία δεν ήταν μια αφηρημένη λέξη, αλλά ένας σκοπός για τον οποίο άξιζε να μετατρέψουν τη βούλησή τους σε πράξη.
Έναν αιώνα αργότερα, το 1922, ο Ελληνισμός θα βίωνε μια από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της νεότερης ιστορίας του. Η Μικρασιατική Καταστροφή δεν σήμαινε μόνο την απώλεια εδαφών και περιουσιών, αλλά τον ξεριζωμό ανθρώπων από πατρογονικές εστίες, τον αποχωρισμό από τόπους γεμάτους οικογενειακές μνήμες και την οδυνηρή εμπειρία μιας ζωής που έπρεπε να ξαναρχίσει σχεδόν από το μηδέν.
Στα λιμάνια του Πειραιά και της Θεσσαλονίκης έφταναν άνθρωποι εξαντλημένοι, κρατώντας όσα μπορούσαν να σώσουν, μια εικόνα της Παναγίας, λίγα οικογενειακά αντικείμενα, κάποιο κλειδί από ένα σπίτι στο οποίο δεν θα επέστρεφαν ποτέ. Γυναίκες αναζητούσαν συγγενείς μέσα στο πλήθος, παιδιά προσπαθούσαν να καταλάβουν γιατί εγκατέλειψαν τόσο ξαφνικά τον κόσμο που γνώριζαν, ενώ ηλικιωμένοι κοιτούσαν μια άγνωστη ακτή γνωρίζοντας πως εκεί θα περνούσαν τα τελευταία χρόνια της ζωής τους.
Εκείνοι οι άνθρωποι είχαν κάθε λόγο να αισθάνονται πως ο κόσμος τους είχε καταρρεύσει, πολλοί όμως κατάφεραν μέσα από τεράστιες στερήσεις και σκληρή εργασία να δημιουργήσουν ξανά, στήνοντας σπίτια, εργαστήρια, επιχειρήσεις, σχολεία και κοινότητες. Η προσφυγική τους εμπειρία σημάδεψε την Ελλάδα, αλλά η συμβολή τους στην οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική της ανάπτυξη υπήρξε καθοριστική. Δεν ξέχασαν τους νεκρούς τους και τις χαμένες πατρίδες, αρνήθηκαν όμως να επιτρέψουν στην καταστροφή να γράψει την τελευταία σελίδα της ιστορίας τους.
Αυτή η σχέση ανάμεσα στη μνήμη και στη δημιουργία αποτελεί μία από τις ουσιαστικότερες πλευρές της εθνικής συνείδησης. Το Έθνος δεν είναι ένα μουσείο γεμάτο ένδοξες αναμνήσεις ούτε μια συλλογή συμβόλων που φυλάσσονται μακριά από την πραγματική ζωή, αλλά μια ζωντανή ιστορική κοινότητα που συνεχίζει να υπάρχει μέσα από τους ανθρώπους της και όσα παραδίδουν στις επόμενες γενιές. Η Πατρίδα δεν είναι ιδιοκτησία καμίας κυβέρνησης, ούτε το Έθνος παράρτημα κάποιου κόμματος. Το Ελληνικό κράτος έχει κυβερνήσεις που έρχονται και παρέρχονται, διοικήσεις που αλλάζουν και αποφάσεις που μπορούν να αποδειχθούν λανθασμένες, ο Ελληνισμός όμως δεν αρχίζει και δεν τελειώνει με τη θητεία κανενός πρωθυπουργού. Γι’ αυτό η αγάπη προς το Έθνος δεν μπορεί να απαιτεί σιωπή απέναντι στην κρατική ανεπάρκεια, στην αναξιοκρατία ή στην κατάχρηση εξουσίας, αφού εκεί ακριβώς δοκιμάζεται η συνέπεια των ιδεών μας.
Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε σύγχρονους ήρωες αποκλειστικά στα πεδία των μαχών, καθώς υπάρχουν άνθρωποι που δίνουν καθημερινά τις δικές τους δύσκολες μάχες χωρίς να τους γνωρίζει κανείς. Ο νέος επιστήμονας που επιμένει να δημιουργήσει στον τόπο του, ο δάσκαλος που αρνείται να αντιμετωπίσει την παιδεία ως μια απλή υπηρεσιακή υποχρέωση, ο αγρότης που προσπαθεί να κρατήσει ζωντανή την παραγωγή του, ο μικροεπαγγελματίας που συνεχίζει να εργάζεται παρά τις δυσκολίες και ο γονιός που αγωνίζεται να μεγαλώσει τα παιδιά του με αξιοπρέπεια, όλοι αυτοί δεν χρειάζονται μεγαλόστομους επαίνους, αλλά μια κοινωνία που θα αναγνωρίζει την προσπάθειά τους και μια Πολιτεία που δεν θα τους αντιμετωπίζει ως αριθμούς σε λογιστικούς πίνακες.
Ποια αξία έχει να μιλάμε για το μέλλον του Ελληνισμού όταν οι νέοι του δυσκολεύονται να δημιουργήσουν οικογένεια και πώς μπορούμε να επικαλούμαστε την αριστεία όταν ανεχόμαστε την αναξιοκρατία ή να υμνούμε την εθνική ανεξαρτησία χωρίς να ενδιαφερόμαστε για την παραγωγική δύναμη και την πραγματική αυτονομία της χώρας; Η εθνική ιδέα οφείλει να συναντά την καθημερινή ζωή, να αποκτά περιεχόμενο στην παιδεία, στην εργασία, στην κοινωνική δικαιοσύνη και στην προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, διαφορετικά κινδυνεύει να καταντήσει μια όμορφη ανάμνηση που επικαλούμαστε στις επετείους και ξεχνάμε την επόμενη ημέρα. Δεν αρκεί να είμαστε υπερήφανοι για εκείνους που έχτισαν Παρθενώνες, ίδρυσαν σχολές φιλοσοφίας ή αγωνίστηκαν για την ελευθερία, αφού η πραγματική πρόκληση βρίσκεται στο τι είμαστε διατεθειμένοι να οικοδομήσουμε εμείς.
Αυτός είναι ο Εθνικισμός ως στάση ζωής που αντιπαρατίθεται στον Μηδενισμό, η άρνηση να θεωρήσουμε την παρακμή φυσικό μας πεπρωμένο και η πεποίθηση πως το Έθνος δεν αποτελεί μια ιστορία που ολοκληρώθηκε πριν από εμάς, αλλά μια διαδρομή στην οποία εξακολουθούμε να συμμετέχουμε. Μια αντίληψη που δεν εξαντλείται στο συναίσθημα, αλλά απαιτεί γνώση, αρετή, αξιοκρατία, ευθύνη και δημιουργικό έργο. Ασφαλώς καμία ιδεολογία δεν μπορεί από μόνη της να θεραπεύσει την οικονομική δυσπραγία ή να εξαλείψει την αδικία. Ο άνθρωπος που αγωνιά για το ενοίκιο και τον λογαριασμό του ηλεκτρικού δεν έχει ανάγκη από κάποιον που θα του μιλήσει αφ’ υψηλού για ιδανικά, αλλά από πραγματικές δυνατότητες και προοπτική, διότι το πνεύμα δεν καταργεί το ψωμί, δίνει όμως νόημα στον αγώνα για το ψωμί και απαιτεί μια κοινωνία στην οποία ο άνθρωπος δεν θα ζει μόνο για να επιβιώνει.
Ίσως αυτό να είναι και το μεγαλύτερο χρέος της δικής μας γενιάς, να μη μετατρέψουμε την απογοήτευση που βιώσαμε σε κληρονομιά για τα παιδιά μας, να μην τους παραδώσουμε έναν τόπο όπου η εντιμότητα θα θεωρείται αδυναμία, η αξιοκρατία πολυτέλεια και η ξενιτιά μονόδρομος για όποιον τολμά να ονειρεύεται. Οι πολιτικάντηδες θα συνεχίσουν να υπόσχονται καλύτερες ημέρες και να ανακαλύπτουν κάθε τόσο κάποιο καινούργιο εθνικό όραμα, το μέλλον όμως του Ελληνισμού δεν μπορεί να εξαρτάται από τα προεκλογικά τους φυλλάδια ούτε να εξαντλείται στους πανηγυρικούς λόγους των εθνικών επετείων. Χρειάζεται ανθρώπους με γνώση, χαρακτήρα και βούληση, μια κοινωνία που θα απαιτεί λογοδοσία και μια Πολιτεία που θα προσφέρει πραγματικές δυνατότητες δημιουργίας.
Η βαθύτερη απάντηση στον Μηδενισμό δεν βρίσκεται στην άρνηση των πληγών μας ούτε στην προσπάθεια να τις σκεπάσουμε με σημαίες και μεγάλα λόγια, αλλά στην απόφαση να μην επιτρέψουμε να καθορίσουν οριστικά το μέλλον μας, μετατρέποντας την ιστορική συνείδηση σε ευθύνη, την πίστη σε βούληση και τη βούληση σε έργο.
Κάποτε ένα παιδί θα σταθεί μπροστά σε όσα δημιουργήσαμε και θα αναρωτηθεί τι άνθρωποι υπήρξαμε. Δεν θα το ενδιαφέρει πόσο συχνά μιλούσαμε για το μεγαλείο των προγόνων μας, αλλά αν καταφέραμε να του παραδώσουμε μια Πατρίδα στην οποία θα μπορεί να ζήσει, να εργαστεί και να ονειρευτεί, γιατί το πραγματικό χρέος απέναντι στον Ελληνισμό δεν είναι να αποδείξουμε πόσο ένδοξο υπήρξε το παρελθόν του, αλλά να μη φανούμε ανάξιοι του μέλλοντός του.
Πηγές – Παραπομπές
- Ίων Δραγούμης – «Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες». Πρωτογενές έργο αναφοράς για την εθνική συνείδηση, τον Ελληνισμό και τη σημασία της προσωπικής δράσης. Η αναφορά στην Ενέργεια και η κριτική της αναμονής ενός πολιτικού Μεσσία αποτελούν ερμηνευτική ανάπτυξη του άρθρου και όχι αυτούσιο παράθεμα.
https://www.bibliography.gr/books/o-ellhnismos-mou-kai-oi-ellhnes-ellhnikos-politismos - Friedrich Nietzsche – Stanford Encyclopedia of Philosophy. Φιλοσοφική ανάλυση του Μηδενισμού, της κρίσης των αξιών και της κατάφασης της ζωής.
https://plato.stanford.edu/entries/nietzsche/ - Internet Encyclopedia of Philosophy – Nihilism. Η έννοια του Μηδενισμού και η σχέση της με τη φιλοσοφία του Νίτσε.
https://iep.utm.edu/nihilism/ - Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης – Financial assistance to Greece 2010–2018. Ιστορικό των τριών προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής και των βασικών οικονομικών μέτρων.
https://www.consilium.europa.eu/en/infographics/financial-assistance-to-greece-2010-2018/ - Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Financial assistance to Greece. Επίσημα στοιχεία για τη λήξη των προγραμμάτων, την ενισχυμένη εποπτεία και τη μεταπρογραμματική παρακολούθηση.
https://economy-finance.ec.europa.eu/eu-financial-assistance/euro-area-countries/financial-assistance-greece_en - European Stability Mechanism – Greece successfully concludes ESM programme. Επίσημη ανακοίνωση της 20ής Αυγούστου 2018 για την ολοκλήρωση του τρίτου προγράμματος.
https://www.esm.europa.eu/assistance/greece/greece-successfully-concludes-esm-programme