Γράφει ο Νικόλαος Λύκος
Ένα παιδί δεκαεπτά χρονών κάθεται μπροστά στην οθόνη του κινητού του. Μέσα σε λίγα λεπτά ταξιδεύει από την Αθήνα στη Νέα Υόρκη, παρακολουθεί εικόνες από το Τόκιο και ακούει μουσική από την άλλη άκρη του κόσμου. Γνωρίζει πρόσωπα που δεν συνάντησε ποτέ, μαθαίνει ειδήσεις πριν ακόμη τις μεταδώσει η τηλεόραση και έχει στη διάθεσή του περισσότερη πληροφορία από όση μπορούσε να συγκεντρώσει ένας ολόκληρος άνθρωπος πριν από εκατό χρόνια. Κι όμως, αν κάποιος το ρωτήσει ποιος ήταν ο Ίων Δραγούμης, τι πίστευε ο Κωστής Παλαμάς ή ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στο Έθνος και στο κράτος, ίσως δυσκολευτεί να απαντήσει. Όχι επειδή του λείπει η εξυπνάδα αλλά επειδή μέσα στον θόρυβο του σύγχρονου κόσμου η γνώση της δικής του ιστορικής κληρονομιάς συχνά παραμερίζεται. Μπορεί να έχεις ολόκληρο τον κόσμο στην παλάμη σου και να αγνοείς τον κόσμο από τον οποίο προέρχεσαι.
Κάθε Έλληνας έχει ακούσει τη λέξη Πατριωτισμός. Την ακούει στις εθνικές επετείους, στις σχολικές αίθουσες, στις ομιλίες των πολιτικών, ακόμη και στις κερκίδες ενός γηπέδου όταν υψώνεται η γαλανόλευκη. Είναι το συναίσθημα που γεννά η αγάπη για τον τόπο, η συγκίνηση μπροστά στην ιστορία, η οικειότητα της γλώσσας και της παράδοσης. Ο Εθνικισμός όμως στην ελληνική ιδεολογική παράδοση που εκφράζουν στοχαστές όπως ο Δημήτριος Βεζανής και ο Ίων Δραγούμης δεν περιορίζεται στο συναίσθημα. Αντιμετωπίζει το Έθνος ως κεντρική συλλογική πραγματικότητα και συνδέει αυτή την αντίληψη με τη συνειδητή δράση. Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της διάκρισης. Από το αισθάνομαι στο πιστεύω και από το πιστεύω στο πράττω.
Ο καθηγητής και συνταγματολόγος Δημήτριος Βεζανής έδωσε σε αυτή τη σκέψη τη μορφή μιας ολοκληρωμένης ιδεολογικής θέσης. Περιέγραψε τον Εθνικισμό ως «σύμβολο μιας πίστεως, μιας ολοκληρωμένης κοσμοθεωρίας». Στο απόσπασμα που διασώζεται από την ομιλία του υπογράμμιζε ότι στις τάξεις των εθνικιστών δεν αρκεί να βρίσκεται κάποιος που απλώς αποδέχεται την ιδέα του Έθνους αλλά εκείνος που είναι έτοιμος να την πραγματοποιήσει. Σε αυτή τη διαφορά τοποθετούσε τη διάκριση ανάμεσα στον εθνικόφρονα και στον εθνικιστή. Χαρακτήριζε μάλιστα τον Εθνικισμό κίνημα κατεξοχήν λαϊκό. Η σκέψη του μπορεί να συνοψιστεί σε ένα απαιτητικό ερώτημα. Τι αξία έχει μια κοσμοθεωρία όταν παραμένει κλειδωμένη μέσα στα βιβλία και δεν συναντά ποτέ την πραγματική ζωή;
Ο Ίων Δραγούμης χρησιμοποίησε μια λέξη που μοιάζει να πάλλεται ακόμη πάνω στο χαρτί. Ενέργεια. «Ο εθνικισμός είναι μορφή της ενέργειας», έγραψε στο έργο του Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες. Δεν είναι τυχαία η επιλογή του. Ο Δραγούμης έζησε σε μια εποχή όπου ο Ελληνισμός δεν περιοριζόταν στα σύνορα του ελληνικού κράτους. Ελληνικές κοινότητες, σχολεία, εμπορικά δίκτυα και πνευματικά κέντρα απλώνονταν σε ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο. Η δράση του στον Μακεδονικό Αγώνα, η διπλωματική του πορεία και τα συγγράμματά του συνδέθηκαν με αυτή τη βαθιά πεποίθηση ότι το Έθνος αποτελεί μια ιστορική πραγματικότητα ευρύτερη από τον κρατικό μηχανισμό. Στον Δραγούμη η ενέργεια δεν είναι απλώς κινητικότητα. Είναι η δύναμη που αποκτά ο άνθρωπος όταν αισθάνεται ότι η ατομική του ζωή συνδέεται με κάτι μεγαλύτερο από τον ίδιο.
Ο Κωστής Παλαμάς, ένας από τους σημαντικότερους δημιουργούς της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας, εμφανίζεται σε συνέντευξη του 1926 να δηλώνει «Κι εγώ είμαι εθνικιστής, βέβαια εθνικιστής, είμαι ένας πατριδολάτρης». Η δήλωση αυτή ανήκει σε μια εποχή έντονων συζητήσεων για την εθνική ταυτότητα, τη γλώσσα και την ιστορική φυσιογνωμία του Ελληνισμού. Ο Παλαμάς δεν άφησε πίσω του μόνο πολιτικές διατυπώσεις. Άφησε ποίηση και μέσα από αυτήν κατόρθωσε να δώσει φωνή σε μνήμες, αγωνίες, αντιφάσεις και ελπίδες που ξεπερνούσαν τα όρια μιας συνηθισμένης δημόσιας ομιλίας. Το έργο του αποτελεί μια πρόσκληση να γνωρίσουμε τον Ελληνισμό μέσα από τη δύναμη της γλώσσας.
Ο Άγγελος Σικελιανός, ένας από τους σπουδαιότερους ποιητές του νεότερου Ελληνισμού, έδωσε τη δική του χαρακτηριστική διατύπωση «Είμαι τετρακάθαρα Εθνικιστής». Μια φράση με την καθαρότητα και την αποφασιστικότητα που συναντά κανείς συχνά στη μεγάλη ποίηση. Για τον Σικελιανό ο Ελληνισμός δεν ήταν ένα άψυχο ιστορικό κατάλοιπο ούτε μια ανάμνηση κλεισμένη πίσω από τις προθήκες των μουσείων. Ήταν μια ζωντανή πνευματική κληρονομιά που μπορούσε να γεννήσει δημιουργία, να εμπνεύσει τέχνη και να προσφέρει στον σύγχρονο άνθρωπο έναν βαθύτερο δεσμό με την ιστορική του ταυτότητα. Από τους Δελφούς μέχρι τις μεγάλες ποιητικές του συνθέσεις αναζήτησε τη συνέχεια ενός πολιτισμού που δεν έπαψε να συνομιλεί με τους αιώνες.
Ας αφήσουμε για λίγο τις βιβλιοθήκες και ας βγούμε στον δρόμο μιας ελληνικής πόλης το 2026. Στο λεωφορείο ένας νέος πηγαίνει στη δουλειά του. Δίπλα του ένας φοιτητής διαβάζει σημειώσεις για την εξεταστική. Λίγο πιο πέρα μια μητέρα προσπαθεί να υπολογίσει αν ο μισθός θα φτάσει μέχρι το τέλος του μήνα. Στα χωριά ηλικιωμένοι βλέπουν τα σπίτια να κλείνουν το ένα μετά το άλλο. Σε κάποια σχολεία οι μαθητές λιγοστεύουν ενώ χιλιάδες νέοι αναζητούν επαγγελματικές δυνατότητες μακριά από τον τόπο όπου μεγάλωσαν. Αυτή είναι επίσης η πραγματικότητα του σύγχρονου Ελληνισμού. Δεν βρίσκεται μόνο στα μνημεία, στις σημαίες και στα βιβλία. Βρίσκεται στις ζωές των ανθρώπων που τον συγκροτούν.
Το Έθνος δεν είναι το κράτος. Αυτή η διάκριση έχει τεράστια σημασία. Το κράτος αλλάζει κυβερνήσεις, διοικήσεις, νόμους και πολιτικές κατευθύνσεις. Το Έθνος διατηρεί την ιστορική του ταυτότητα μέσα από τη γλώσσα, τη μνήμη, τον πολιτισμό και τους δεσμούς των ανθρώπων του. Ο Ελληνισμός υπήρξε ιστορικά και πέρα από τα σύνορα του ελληνικού κράτους. Από τις κοινότητες της Κωνσταντινούπολης και της Αλεξάνδρειας μέχρι τους Έλληνες της διασποράς, η εθνική ταυτότητα δεν εξαντλήθηκε ποτέ σε ένα διοικητικό έγγραφο. Αυτό δεν σημαίνει ότι το κράτος είναι ασήμαντο. Σημαίνει ότι η ιστορική ζωή ενός Έθνους είναι ευρύτερη από την εκάστοτε κυβέρνηση που ασκεί την εξουσία.
Εδώ όμως γεννιέται μια αντίφαση που αξίζει να μας απασχολήσει. Μιλάμε για την αξία της ελληνικής γλώσσας αλλά πόσοι βρίσκουμε χρόνο να διαβάσουμε ένα βιβλίο; Καμαρώνουμε για την αρχαία ελληνική φιλοσοφία αλλά πόσοι έχουμε ανοίξει έναν διάλογο του Πλάτωνα; Επικαλούμαστε τον Μακεδονικό Αγώνα αλλά πόσοι γνωρίζουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες έδρασαν οι άνθρωποί του; Αναφερόμαστε στον Παλαμά, στον Δραγούμη και στον Σικελιανό αλλά πόσοι έχουμε διαβάσει πραγματικά τα έργα τους; Η ιστορική κληρονομιά δεν γίνεται προσωπική γνώση επειδή απλώς την επικαλούμαστε. Χρειάζεται μελέτη, προσπάθεια και την περιέργεια εκείνου που δεν ικανοποιείται με την πρώτη εύκολη απάντηση.
Η σημερινή εποχή προσφέρει κάτι που οι προηγούμενες γενιές δύσκολα θα μπορούσαν να φανταστούν. Ένας νέος μπορεί να αναζητήσει ψηφιοποιημένα ιστορικά αρχεία, να διαβάσει παλιές εφημερίδες, να παρακολουθήσει πανεπιστημιακές διαλέξεις και να συγκρίνει διαφορετικές ιστορικές ερμηνείες χωρίς να χρειαστεί να ταξιδέψει εκατοντάδες χιλιόμετρα. Μπορεί να ξεκινήσει από μία μόνο φράση του Δραγούμη και να οδηγηθεί σε ολόκληρη την ιστορία του Μακεδονικού Αγώνα. Από έναν στίχο του Παλαμά να ανακαλύψει τον δημοτικισμό και τις μεγάλες πνευματικές αναζητήσεις της εποχής του. Από τη σκέψη του Βεζανή να εξετάσει πώς διαμορφώθηκαν οι πολιτικές ιδεολογίες στην Ελλάδα του εικοστού αιώνα. Η γνώση βρίσκεται πλέον πιο κοντά μας από ποτέ. Εκείνο που απαιτείται είναι η θέληση να προχωρήσουμε πέρα από την επιφάνεια.
Ένας νέος στέκεται μπροστά σε ένα παλιό βιβλίο. Στο εξώφυλλο διαβάζει ένα όνομα που έχει ακούσει δεκάδες φορές. Το ανοίγει και ανακαλύπτει ότι ο άνθρωπος πίσω από το όνομα δεν ήταν ένα άγαλμα ούτε μια φωτογραφία σε κάποιο επετειακό αφιέρωμα. Είχε αμφιβολίες, πάθη, ιδέες, φιλοδοξίες και αντιφάσεις. Έζησε μέσα στην εποχή του και προσπάθησε να της δώσει νόημα. Εκείνη τη στιγμή η ιστορία παύει να είναι μια ατελείωτη ακολουθία ημερομηνιών. Αποκτά ανθρώπινο πρόσωπο.
Η γνώση αυτή μπορεί να αποκτήσει συνέχεια μέσα στην καθημερινότητα. Στον νέο που αποφασίζει να μάθει καλύτερα τη γλώσσα του. Στον φοιτητή που ερευνά την ιστορία του τόπου του. Στον εκπαιδευτικό που μεταδίδει στους μαθητές του την αγάπη για τα βιβλία. Στον άνθρωπο που συμμετέχει στη διάσωση ενός ιστορικού μνημείου ή στη διατήρηση μιας τοπικής παράδοσης. Στον επιστήμονα που αξιοποιεί τη γνώση του για να δημιουργήσει κάτι χρήσιμο στην κοινωνία. Αυτές οι πράξεις έχουν διαφορετικές αφετηρίες και κίνητρα αλλά όλες φανερώνουν πώς μια πολιτισμική κληρονομιά μπορεί να παραμείνει ζωντανή.
Ο Ελληνισμός δεν έφτασε μέχρι τον εικοστό πρώτο αιώνα επειδή οι άνθρωποι που προηγήθηκαν περιορίστηκαν να επαναλαμβάνουν όσα είχαν παραλάβει. Δημιούργησαν νέες μορφές τέχνης, ανέπτυξαν επιστήμες, συγκρότησαν κοινότητες, ίδρυσαν σχολεία, αντιμετώπισαν ιστορικές καταστροφές και αναζήτησαν τρόπους να συνεχίσουν. Η ιστορία του δεν είναι μια ακινητοποιημένη εικόνα του παρελθόντος. Είναι μια διαρκής πορεία μεταβολών, δοκιμασιών και δημιουργίας.
Αυτή είναι και η μεγάλη πρόκληση για την Ελλάδα του σήμερα. Να μη μείνει η συζήτηση για το Έθνος εγκλωβισμένη ανάμεσα σε πανηγυρικούς λόγους και διαδικτυακές αντιπαραθέσεις. Να αποκτήσει ουσία μέσα από την παιδεία, τη δημιουργία, την ιστορική γνώση και τη δυνατότητα των ανθρώπων να οικοδομούν το μέλλον τους. Να μην εξαντλείται η αναφορά στους μεγάλους στοχαστές σε μερικές εντυπωσιακές φράσεις αλλά να γίνεται αφορμή για να ανοίγουμε τα έργα τους και να ανακαλύπτουμε τι πραγματικά σκέφτηκαν.
Κάθε γενιά παραλαμβάνει έναν κόσμο που δεν δημιούργησε η ίδια. Παραλαμβάνει μια γλώσσα, μια ιστορία, έναν πολιτισμό, θεσμούς, επιτεύγματα αλλά και προβλήματα που άφησαν άλυτα όσοι προηγήθηκαν. Δεν μπορεί να αλλάξει το παρελθόν. Μπορεί όμως να αποφασίσει τι θα κάνει με την κληρονομιά που κρατά στα χέρια της. Αν θα την αφήσει να σκονίζεται ή αν θα τη γνωρίσει, θα την εξετάσει και θα προσθέσει σε αυτήν το δικό της δημιουργικό έργο.
Γιατί η ιστορία ενός Έθνους δεν τελειώνει στην τελευταία σελίδα ενός βιβλίου. Συνεχίζεται στις ζωές εκείνων που έρχονται μετά. Η πιο ουσιαστική ερώτηση δεν είναι μόνο τι μας άφησαν οι προηγούμενοι αλλά τι θα αφήσουμε εμείς στους επόμενους.
Ιστορικές παραπομπές
- Δημήτριος Βεζανής – Ομιλία περί Εθνικισμού, Πειραιάς, 9 Σεπτεμβρίου 1945. Απόσπασμα για τον Εθνικισμό ως ολοκληρωμένη κοσμοθεωρία και τη διάκριση εθνικόφρονα και εθνικιστή. Πρωτότυπη έκδοση προς βιβλιογραφική επιβεβαίωση.
- Ίων Δραγούμης – Ο ελληνισμός μου και οι Έλληνες. Απόσπασμα «Ο εθνικισμός είναι μορφή της ενέργειας».
- Κωστής Παλαμάς – Συνέντευξη στη Σοφία Σπανούδη, εφημερίδα Νέος Αγών, 7 Φεβρουαρίου 1926. Δήλωση για τον Εθνικισμό και την αγάπη προς την Πατρίδα.
- Άγγελος Σικελιανός – Απόσπασμα «Είμαι τετρακάθαρα Εθνικιστής», αποδιδόμενο στον ποιητή σε μεταγενέστερες δημοσιεύσεις. Ακριβής πρωτογενής βιβλιογραφική αναφορά προς επιβεβαίωση.